Karanlıkta Saklanan Baykuş: Orta Çağ Cerrahı John of Arderne ve Palyatif Bakımın Doğuşu

Orta Çağ Avrupa'sında cerrahi; anestezi ve antisepsinin olmadığı, genellikle savaş meydanlarında icra edilen acı dolu ve çoğunlukla ölümcül bir zanaattı. Cerrahlar genellikle her türlü kitleyi vahşice kesip atar ya da kızgın demirle dağlardı. Ancak 14. yüzyıl İngiltere'sinde, bu karanlık tabloyu değiştiren ve neşteri kadar kalemiyle (ve şefkatiyle) de tarihe geçen bir isim ortaya çıktı: John of Arderne (1307–1392).

İngiliz cerrahisinin babası olarak kabul edilen Arderne, şövalyelerin at sırtında geçirdikleri uzun saatler nedeniyle oluşan anal fistülleri tedavi etmedeki ustalığıyla tanınırdı. Ancak 1370'lerde kaleme aldığı “Practica of fistula in ano” adlı başyapıtında, onkoloji tarihine altın harflerle geçecek bambaşka bir detaya yer verdi: Rektum (kalın bağırsağın son kısmı) Kanseri.

Metaforun gücü: "Bubo" (baykuş)

Arderne, eserinde rektum kanserine tıp literatüründe şaşırtıcı ve şiirsel bir metaforla "Bubo" (Latince'de baykuş) adını vermişti. Neden mi? Kendi kelimeleriyle bu durumu şöyle açıklıyordu:

Orijinal el yazmalarında, bu hastalığı anlattığı satırların yanına kendi çizdiği küçük baykuş figürleri bulunurdu.

Tanı: Parmakların gördüğü gerçek

Tanı koymak için tarif ettiği yöntem, günümüz modern proktolojisinin temelini oluşturan parmakla muayeneydi (tuşe rektal): "Hekim parmağını hastanın anüsünden içeri sokmalıdır. Eğer içeride taş kadar sert bir şey bulursa ve bu sertlik hastanın dışkılamasını engelliyorsa, bu kesinlikle bir bubodur."

"Primum non nocere": Nerede duracağını bilmek

Fakat John of Arderne'i gerçek bir tıp efsanesi yapan şey sadece isabetli teşhisi değildi; bir hekim olarak "nerede durması gerektiğini" bilmesiydi. Dönemin şarlatan hekimleri çaresiz hastalara her türlü tümörü kesip biçeceklerini vadederek onları korkunç acılar içinde ölüme terk ederken, Arderne ileri evre rektum kanserinin o günün şartlarında ameliyat edilemez (inoperabl) olduğunu açıkça yazdı. Meslektaşlarını uyardı:

"Bu hastalığa gereğinden fazla müdahale etmeyin. İnsan eliyle yapılan hiçbir tedavi bunu iyileştiremez, neşterinizle kitleyi kesip hastaya daha fazla acı vermeyin."

Orta Çağ'da palyatif bakım protokolü

Bunun yerine, insanlık tarihinde kanser hastaları için bilinen en eski "Palyatif Bakım" (hafifletici ve destekleyici tedavi) protokollerinden birini sundu. Amacı hastalığı yok etmek değil, hastanın acısını dindirmek ve son günlerini insan onuruna yakışır bir şekilde geçirmesini sağlamaktı.