Səhiyyədə yeni dövr: dəqiq tibb

Səhiyyədə yeni dövr başladı: dəqiq tibb! Hələ “fərdi müalicə, hədəfə yönəlmiş müalicə” anlayışlarını mənimsəməmişkən bu yeni anlayış haradan çıxdı deyə bilərsiniz. Bir çox tibb nüfuzunun dediyi “Xəstəlik yoxdur, xəstə var!” sözü artıq bu gün daha yaxşı anlaşılır. Bəs adını hər gün daha çox eşitdiyimiz “fərdi sağlamlıq”, “fərdiləşdirilmiş müalicə”, “dəqiq səhiyyə”, “hədəfə yönəlmiş müalicə” anlayışları nəyi ifadə edir?

Bir çox xəstəliyin yaranmasından əvvəl qarşısını almaq və ya tam müalicə etmək bu gün üçün mümkün görünmür. Mümkün olan ən yaxşı müalicə seçimini tapmaq xəstəliklərin yaranma mexanizmlərini, yəni biologiyasını daha yaxşı anlamağımızdan asılıdır. Məhz bu məqamda dəqiq səhiyyə (precision medicine) hər bir şəxsin genlərinin, yaşadığı mühitin və həyat tərzinin nəzərə alındığı, xəstəliklərin müalicəsi və xəstəliklərdən qorunmaq üçün hazırlanmış, əhəmiyyəti hər gün artan yanaşma kimi qarşımıza çıxır.

Dəqiq səhiyyə yanaşmasından da yeni anlayış isə müalicə prosesində xəstənin fəal rol almasıdır (self management). Tədqiqatlar müalicə proseslərinə fəal qoşulan xəstələrin müalicədən daha yüksək məmnunluq duyduğunu göstərir. Şəxsin öz sağlamlığında fəal rol alması müalicə nəticələri və mümkün yan təsirlər barədə daha əhatəli məlumatlı olmağı və gələcəyə dair narahatlıqların aradan qaldırılmasını təmin edir, nəticədə müalicəyə müsbət təsir göstərir.

Fərdi müalicələrə yol açan ən böyük addım şübhəsiz ki, 1990-cı ildə başlanmış və 2000-ci ildə ilk nəticələri açıqlanmış Genom Layihəsidir. Bu böyük elmi hadisə hələ bütün bəhrələrini verməsə də, başda xərçəng olmaqla bir çox xəstəliyin səbəblərinə işıq tutur və buna görə daha çox xəstəni müalicə etmək şansı təqdim edir. Precision medicine (dəqiq tibb) isə ilk dəfə 2009-cu ildə dünya miqyasında dilə gətirilmişdir. 2009-cu ildə alimlər yeni müalicə ümidi ilə irəliləmiş mərhələli xəstəliyi olan Nicholas Volker adlı 4 yaşlı oğlan uşağının zülal kodlayan bütün DNA-sını sekvensləşdirdilər və xəstəliyə səbəb ola biləcək nöqtə mutasiyasını axtardılar. Bunun sayəsində riskli, lakin xəstəliyi demək olar tam müalicə edən seçim tapdılar. Bu tədqiqatdan sonra alimlər təxminən 10 ildir istifadə olunan fərdi tibb (personalized medicine) termini əvəzinə dəqiq tibb (precision medicine) terminini istifadə etməyə qərar verdilər. Precision medicine ilə xəstəliklərin sərhədləri dəyişməyə başladı, belə ki, böyrək xərçəngində istifadə olunan dərman müalicəyə davamlı qan xərçəngi olan başqa xəstənin yeganə ümidi ola bildi.

Məlum olduğu kimi, xərçəng müalicəsi üçün istifadə etdiyimiz dərmanların ümumi adı kimyaterapiyadır. Lakin xərçəng müalicəsi yalnız kimyaterapiya tətbiqindən ibarət deyil. Diaqnostik və müalicə məqsədli görüntüləmə prosedurları, qəti diaqnoz üçün patoloji müayinə, psixoonkologiya, xərçəng cərrahiyyəsi, radioterapiya tətbiqləri, hormon terapiyası, immunoterapiya, hədəfə yönəlmiş müalicələr, ağızdan qəbul olunan kimyaterapiyalar, yerli müalicələr, dəstəkləyici müalicələr və son dövr xəstə qulluğu kimi daha bir çox tətbiq xərçəng müalicəsinin hissələridir. Məhz bu məqamda tibbi onkoloq, mürəkkəb görünən və sayı hər gün artan bu müalicə seçimlərindən ən uyğunlarını düzgün sıra ilə xəstəsinə tövsiyə edən həkimdir.

Ənənəvi kimyaterapiya dərmanları 2 və ya 3 həftədə bir damar yolu ilə bədənə yeridilən dərmanlardır. Damardan və xəstəxana şəraitində tətbiq edilən bu dərmanlarla yanaşı, xüsusilə son 15 ildə sayı getdikcə artan ağızdan həb şəklində qəbul olunan kimyaterapiya dərmanları xərçəng müalicəsinin mühüm hissəsi olmuşdur. Ağızdan qəbul olunan kimyaterapiya həbləri damardan tətbiq olunan klassik kimyaterapiya dərmanlarından həm effektivlik, həm də yan təsirlər baxımından fərqlənə bilər. Bu yeni nəsil ağızdan qəbul olunan kimyaterapiya dərmanları istifadə rahatlığına görə həm xəstələrin, həm də səhiyyə mütəxəssislərinin seçimidir. Bu dərmanların digər üstünlükləri damardan tətbiq olunan dərmanlarla oxşar effektivlik göstərməsi və təhlükəsiz olmasıdır. Damardan tətbiq olunan kimyaterapiya dərmanlarını səhiyyə işçiləri (əsasən onkologiya tibb bacısı) tətbiq edərkən, ağızdan qəbul olunan kimyaterapiya dərmanlarında tətbiq edən xəstə və ya yaxını olur. Xüsusilə buna görə ağızdan qəbul olunan kimyaterapiya dərmanları xəstə və yaxınları tərəfindən daha yaxşı tanınmalıdır.

Xüsusilə hər gün yenisi çıxan ağızdan qəbul olunan kimyaterapiya dərmanlarından istifadə edən xəstələrimizin dəyişən və inkişaf edən xərçəng müalicəsi və dəqiq tibb anlayışının nəticəsi olaraq öz müalicə proseslərində fəal rol alması təmin edilməlidir. Beləliklə, müalicəyə uyğunluq artacaq və müalicənin yan təsirləri azalacaqdır. Nəticədə müalicənin uğuru və ondan məmnunluq artacaqdır. Bunu təmin etməyin ilk şərti də bu müalicələr barədə düzgün məlumatı ötürməkdir.

Bundan sonrakı yazılarımızda yeni nəsil müalicələri, bu müalicələrlə ümid və həyat tapan xəstələri, yeni dərmanların istifadə qaydalarını və mümkün yan təsirlərini izah etməyə davam edəcəyəm...