دوره‌ای تازه در سلامت: پزشکی دقیق

دوره‌ای تازه در سلامت آغاز شده است: پزشکی دقیق! شاید بپرسید در حالی که هنوز مفاهیم «درمان مختص هر فرد، درمان هدفمند» را به‌خوبی هضم نکرده‌ایم، این مفهوم تازه از کجا آمده است. سخن بسیاری از صاحب‌نظران پزشکی که «بیماری وجود ندارد، بیمار وجود دارد!» امروزه بهتر درک می‌شود. پس مفاهیم «سلامت فردی»، «درمان شخصی‌سازی‌شده»، «سلامت دقیق» و «درمان هدفمند» که هر روز بیشتر نامشان را می‌شنویم، چه معنایی دارند؟

در حال حاضر پیشگیری از بسیاری از بیماری‌ها پیش از ایجاد آن‌ها یا درمان کاملشان ممکن به نظر نمی‌رسد. یافتن بهترین گزینه درمانی ممکن به شناخت بهتر سازوکارهای ایجاد بیماری‌ها، یعنی زیست‌شناسی آن‌ها، بستگی دارد. درست در همین نقطه  سلامت دقیق  (precision medicine) به‌عنوان رویکردی در برابر ما قرار می‌گیرد که برای درمان بیماری‌ها و پیشگیری از آن‌ها توسعه یافته، ژن‌های هر فرد، محیط زندگی و سبک زندگی او را در نظر می‌گیرد و اهمیت آن روزبه‌روز بیشتر می‌شود.

مفهومی که حتی از رویکرد سلامت دقیق هم تازه‌تر است،  نقش فعال بیمار در فرایند درمان خود است  (self management). پژوهش‌های انجام‌شده نشان می‌دهند بیمارانی که در فرایندهای درمان خود فعالانه مشارکت می‌کنند، رضایت بیشتری از درمان دارند. نقش فعال فرد در سلامت خودش، آگاهی جامع‌تری از نتایج درمان و عوارض جانبی احتمالی فراهم می‌کند و نگرانی‌های مربوط به آینده را برطرف می‌سازد و در نهایت بر درمان تأثیر مثبت می‌گذارد.

بی‌تردید بزرگ‌ترین گامی که راه درمان‌های فردی را گشود، پروژه ژنوم است که در سال 1990 آغاز شد و نخستین نتایج آن در سال 2000 اعلام گردید. این رویداد بزرگ علمی، با آنکه هنوز همه ثمرات خود را نداده، علل بسیاری از بیماری‌ها، به‌ویژه سرطان، را روشن می‌کند و بنابراین امکان درمان تعداد بسیار بیشتری از بیماران را فراهم می‌آورد. اصطلاح Precision medicine (پزشکی دقیق) نخستین بار در سال 2009 در سراسر جهان مطرح شد. در سال 2009 دانشمندان به امید یافتن درمانی تازه، تمام DNA کدکننده پروتئین پسربچه‌ای 4 ساله به نام نیکلاس ولکر را که بیماری پیشرفته داشت،  توالی‌یابی کردند  و یک جهش نقطه‌ای را که ممکن بود باعث بیماری شده باشد، جست‌وجو کردند. به این ترتیب گزینه‌ای یافتند که پرخطر بود اما بیماری را تقریباً به‌طور کامل درمان می‌کرد. پس از این مطالعه دانشمندان تصمیم گرفتند به جای اصطلاحی که نزدیک به 10 سال به کار می‌رفت، یعنی  پزشکی فردی  (personalized medicine)، اصطلاح  پزشکی دقیق  (precision medicine) را به کار ببرند. با پزشکی دقیق مرزهای بیماری‌ها شروع به تغییر کرد؛ چنان‌که دارویی که برای سرطان کلیه استفاده می‌شد توانست تنها امید بیمار دیگری باشد که به سرطان خون مقاوم به درمان مبتلا بود.

همان‌طور که می‌دانیم، نام عمومی داروهایی که برای درمان سرطان استفاده می‌کنیم شیمی‌درمانی است. اما درمان سرطان فقط شامل انجام شیمی‌درمانی نیست. روش‌های تصویربرداری برای تشخیص و درمان، بررسی پاتولوژی برای تشخیص قطعی، روان‌انکولوژی، جراحی سرطان، پرتودرمانی، هورمون‌درمانی، ایمنی‌درمانی، درمان‌های هدفمند، شیمی‌درمانی‌های خوراکی، درمان‌های موضعی، درمان‌های حمایتی و مراقبت از بیمار در مرحله پایانی، همراه با بسیاری اقدامات دیگر، اجزای درمان سرطان هستند. درست در این نقطه  متخصص انکولوژی پزشکی، پزشکی است که از میان این گزینه‌های درمانی که پیچیده به نظر می‌رسند و شمارشان هر روز بیشتر می‌شود، مناسب‌ترین‌ها را با ترتیب درست به بیمار خود پیشنهاد می‌کند.

داروهای متداول شیمی‌درمانی داروهایی هستند که هر 2 یا 3 هفته یک بار از راه ورید به بدن تزریق می‌شوند. در کنار این داروها که به‌صورت وریدی و در شرایط بیمارستانی تجویز می‌شوند، به‌ویژه در 15 سال اخیر تعداد روزافزونی از  داروهای شیمی‌درمانی خوراکی به شکل قرص  به بخش مهمی از درمان سرطان تبدیل شده‌اند. قرص‌های شیمی‌درمانی خوراکی می‌توانند از نظر اثربخشی و عوارض جانبی با داروهای کلاسیک شیمی‌درمانی وریدی تفاوت داشته باشند. این نسل تازه داروهای شیمی‌درمانی خوراکی به دلیل سهولت مصرف، انتخاب ترجیحی بیماران و متخصصان سلامت است. مزایای دیگر این داروها، اثربخشی مشابه با داروهای وریدی و ایمن بودن آن‌هاست. در حالی که داروهای شیمی‌درمانی وریدی را کارکنان سلامت، اغلب پرستار انکولوژی، تجویز می‌کنند، در داروهای شیمی‌درمانی خوراکی خود بیمار یا نزدیکان او مسئول مصرف دارو هستند. به‌ویژه به همین دلیل، بیماران و نزدیکانشان باید داروهای شیمی‌درمانی خوراکی را بهتر بشناسند.

به‌ویژه باید برای بیماران ما که از داروهای شیمی‌درمانی خوراکی استفاده می‌کنند و هر روز نمونه تازه‌ای از آن‌ها عرضه می‌شود، در نتیجه تغییر و پیشرفت درمان سرطان و نگرش  پزشکی دقیق ، امکان ایفای نقش فعال در فرایند درمان خودشان فراهم شود. به این ترتیب پایبندی به درمان بیشتر خواهد شد و عوارض جانبی درمان کاهش خواهد یافت. در نتیجه موفقیت درمان و رضایت از آن افزایش خواهد یافت. نخستین شرط تحقق این امر نیز انتقال اطلاعات درست درباره این درمان‌هاست.

در نوشته‌های بعدی به شرح درمان‌های نسل تازه، بیمارانی که با این درمان‌ها امید و زندگی یافته‌اند، روش‌های استفاده از این داروهای جدید و عوارض جانبی احتمالی آن‌ها ادامه خواهم داد...