Sinir böyümə amili 1948 – Hüceyrə böyümə amillərinə ilk addım

İtalyan nevroloq Rita Levi-Montalcini bir müsahibəsində sinir sisteminin davranışı və kəşf etdiyi sinir böyümə amili (NGF) haqqında düşüncələrini istiqamətləndirməkdə intuisiyasından istifadə etdiyini və daha çox sənətçi olduğunu söyləmişdir. İtalyan faşist lider Benito Mussolini yəhudilərin akademik işlərini məhdudlaşdıran qanun çıxardıqdan sonra Levi-Montalcini araşdırmalarını yataq otağındakı laboratoriyasında aparmaq məcburiyyətində qalmışdır. Levi-Montalcini 100 yaşdan yuxarı yaşda vəfat etmiş ilk Nobel mükafatçısıdır.

NGF müəyyən neyronların (sinir hüceyrələrinin) böyüməsində və sağ qalmasında rol oynayan kiçik zülaldır. 

1948-ci ildə amerikalı alim Elmer Bueker siçan şişinin toyuq embrionunun bədən divarına yerləşdirilməsinin toyuğun hissi qanqlionlarından (sinir hüceyrələri kütlələrindən) çoxlu sinir liflərinin çıxmasına səbəb olduğunu kəşf etdi. Levi-Montalcini və həmkarları daha sonra siçan şişinə toyuq embrionunun hissi və simpatik sinir liflərinin nüfuz etdiyini müşahidə etdilər. Simpatik sinir sistemi xüsusilə stresli vəziyyətlərə reaksiya vermək üçün bədəni hazırlayan avtonom sinir sisteminin bir hissəsidir. Şişdən uzaqda olan simpatik qanqlionların da böyüdüyü görülmüş və bu, şişin NGF-ni toyuq embrionunun qan dövranına ifraz etdiyini sübut etmişdir. Amerikalı biokimyaçı Stanley Cohen və Levi-Montalcini anticisimlər yenidoğulmuş siçanlara yeridildikdə siçanların simpatik sinir sistemlərinin düzgün inkişaf etmədiyini də kəşf etdilər.

Maraqlıdır ki, insanlar ilk dəfə aşiq olduqda NGF səviyyələri daha yüksək olur. 

NGF həmçinin ürək tutmasından sonra siçanların sağqalma müddətini artırır. Parkinson xəstəliyi olan siçanlarda hərəkət pozğunluqlarını azaldır. 1983-cü ildə Levi-Montalcini və həmkarları NGF-nin beyin və onurğa beyninə bağlı sinirlərə təsir edə bildiyini müəyyən etdilər. 

Cohen həmçinin yenidoğulmuş heyvanlarda göz qapaqlarının erkən açılmasını və diş çıxarmasını başladan epidermal böyümə amilini (EGF) kəşf etdi. 

Bu gün insan bədənindəki müxtəlif hüceyrə tiplərinin diferensiasiyasına və hüceyrə çoxalmasına təsir edən bir çox amil tanıyırıq.

Məqalədəki şəklin izahı: NGF böyümə mühitində bir neçə saat inkubasiyadan sonra toyuq embrionundan alınmış dorsal kök qanqlionunun (sinir hüceyrələri kütlələrinin) görüntüsü. Qanqliondan çıxan çoxsaylı aksonlar çəhrayı rənglə göstərilmişdir.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Elmer Daniel Bueker (1903–1996), Rita Levi-Montalcini (doğ. 1909), Stanley Cohen (doğ. 1922)

• Əvvəlki mövzu: Kortizon 1948 – İltihabın möcüzəsi
• Növbəti mövzu: Randomizə edilmiş nəzarətli sınaqlar 1948 – Daha etibarlı nəticələr