Xərçəng müalicəsində 30 ilin yekunu – Nələr dəyişib və hansı çətinliklər davam edir?

Xərçəng tədqiqatları və müalicəsində son illərin fövqəladə irəliləyişləri milyonlarla həyatı xilas etməyə davam etsə də, xərçəng hələ də tam həll olunmamış ictimai səhiyyə problemi olaraq qalır.

Amerika Xərçəng Araşdırmaları Assosiasiyasının (AACR) 2024-cü il Xərçəng üzrə irəliləyiş hesabatı həm bu uğurları qeyd edir, həm də gələcəkdə daha çox inkişaf üçün mühüm çətinliklərin aşılmalı olduğunu vurğulayır.

Müalicədə inanılmaz irəliləyişlər

AACR-nin bu il 14-cüsü dərc olunan, 216 səhifəlik əhatəli hesabatı xərçəngin müalicəsi, profilaktikası və erkən diaqnostikasında əldə edilmiş "nəhəng" irəliləyişləri göstərir. Xüsusilə erkən diaqnostika və müalicə üsullarındakı inkişaflar xərçəng hallarının daha erkən aşkarlanmasına və milyonlarla həyatın xilasına imkan verib. Hesabatda ABŞ-da 1991 ilə 2021-ci illər arasında xərçəngdən ölüm göstəricisinin 33% azaldığı və bununla təxminən 4,1 milyon xərçəng ölümünün qarşısının alındığı bildirilir.

Uşaqlarda xərçəng sahəsində də böyük irəliləyişlər əldə edilib. Son 20 ildə uşaq və yeniyetmələrdə ümumi xərçəngdən ölüm göstəricisi 24% azalıb. ABŞ-da uşaqlarda xərçəng diaqnozundan sonra 5 illik sağqalım faizi 1970-ci illərin ortalarında 58% olduğu halda, 2013-2019-cu illər arasında 85%-ə yüksəlib. Bu irəliləyiş xərçəng genetikasının açılması sayəsində yeni hədəflənmiş dərmanların hazırlanması ilə mümkün olub.

• Əlaqəli mövzu: 4 fevral 2024 Dünya Xərçəng Günündə mühüm mesaj: Xərçəng yükü artarkən bərabərsizliklər önə çıxır

Yeni təsdiqlənmiş xərçəng dərmanları və diaqnostika vasitələri

2023-2024 maliyyə ilində ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) tamamilə yeni 15 xərçəng müalicəsini, əvvəllər təsdiqlənmiş dərmanlar üçün 15 yeni göstərişi və yeni görüntüləmə vasitəsini təsdiqləyib. Həmçinin süni intellekt (Sİ) dəstəkli erkən xərçəng aşkarlama və diaqnostika vasitələri səhiyyədə inqilab yaradır. Bu yeni texnologiyalar xərçəng diaqnostikasını daha təkmil edir və şişlərin hüceyrə səviyyəsində daha yaxşı anlaşılmasına imkan verir.

Uşaqlar üçün iki yeni molekulyar hədəflənmiş müalicə də bu dövrdə təsdiq alıb: Tovorafenib müəyyən beyin şişi növləri üçün, repotrectinib isə NTRK gen füzyonu olan müxtəlif xərçəng növlərində istifadə üçün təsdiqlənib. Bundan əlavə, Eflornitin yüksək riskli neyroblastomalı uşaqlarda residiv riskini azaltmaq üçün təsdiq alıb.

İrəliləyişin qarşısındakı böyük çətinliklər

Bütün bu irəliləyişlərə baxmayaraq, xərçənglə mübarizənin qarşısında hələ də böyük çətinliklər var. 2022-ci ildə dünyada 20 milyondan çox, 2024-cü ildə isə ABŞ-da 2 milyondan çox yeni xərçəng halına diaqnoz qoyulacağı və 611000-dən çox ölüm olacağı gözlənilir. Bəzi xərçəng növlərinin insidensiyası (rastgəlmə tezliyi) artır. Xüsusilə peyvəndlə qarşısının alınması mümkün olan insan papilloma virusu (HPV) ilə əlaqəli xərçənglər və gənc yetkinlərdə uşaqlıq boynu xərçəngi halları artır. Hesabatda 30-34 yaşlı qadınlarda uşaqlıq boynu xərçəngi insidensiyasının 2012-2019-cu illər arasında ildə 2,5% artdığı göstərilir.

Daha narahatedici məqam isə HPV peyvəndi barədə məlumatlılığın və peyvəndlənmə faizlərinin aşağı qalmasıdır. ABŞ-da 2022-ci ildə 9-17 yaşlı uşaq və yeniyetmələrin yalnız 38,6%-sı ən azı bir doza HPV peyvəndi alıb. Peyvəndin effektivliyi sübut edilsə də, peyvəndlənmənin genişləndirilməsi üçün daha çox səy lazımdır.

Hesabat həmçinin 50 yaşdan kiçik yetkinlərdə erkən başlayan xərçəng hallarının artmasına diqqət çəkir. Gənc yetkinlərdə süd vəzi, kolorektal və bəzi digər xərçəng növlərinin tezliyi yüksəlir.

Qarşısı alına bilən risk amillərinin xərçəngə böyük töhfəsi olduğu da qeyd edilir; bütün xərçəng hallarının 40%-ı tütün istifadəsi, artıq çəki və alkoqol kimi qarşısı alına bilən amillərlə əlaqələndirilir. Həddindən artıq alkoqol qəbulunun isə altı müxtəlif xərçəng növünün riskini artırdığı məlumdur.

Xərçəng müalicəsində maliyyə çətinlikləri

Xərçəng xəstələri yalnız sağlamlıq deyil, maliyyə baxımından da çətinlik çəkir. Hesabatda xərçəng diaqnozu qoyulmuş xəstələrin 40%-dan çoxunun müalicənin ilk iki ilində bütün yığımlarını xərclədiyi göstərilir. Uşaqlıq xərçənginə qalib gəlmiş yetkinlərin 20,7%-si tibbi hesablarını ödəməkdə çətinlik çəkir, 14,1%-i isə tibbi xidmət xərclərini qarşılaya bilmir.

Dünyada isə 2020-2050-ci illər arasında xərçəngin qlobal iqtisadi yükünün 25,2 trilyon dollar olacağı gözlənilir. Buna görə xərclərin nəzarətə alınması və xəstə dəstək proqramlarının artırılması da böyük əhəmiyyət daşıyır.

İrəliyə doğru addımlar: Daha çox sərmayə, daha çox irəliləyiş

Bu çətinliklərə baxmayaraq, xərçəng tədqiqatlarında "misilsiz imkanlar" dövründəyik. Qarşıdakı dövrdə xərçəng tədqiqatları və xəstə qayğısında həyəcanverici inkişaflar gözlənilir. Lakin irəliləyişin davamlı olması üçün tədqiqat maliyyələşməsinin möhkəm şəkildə davam etməsi lazımdır.

AACR Konqresi və digər maraqlı tərəfləri 2025 maliyyə ili üçün NIH büdcəsinin ən azı 51,3 milyard dollar, NCI büdcəsinin isə 7,934 milyard dollar olaraq müəyyənləşdirilməsi üçün hərəkətə keçməyə çağırır. Həmçinin Cancer Moonshot proqramı üçün 2026-cı ilə qədər 3,6 milyard dollar maliyyə tələb olunur. Bu sərmayələr sayəsində xərçəng müalicəsində daha çox irəliləyiş əldə ediləcək, xərçəngdə sağqalım faizləri artacaq və ABŞ elmi tədqiqatlarda liderliyini davam etdirəcək.

Nəticə olaraq AACR-nin 2024-cü il hesabatı xərçənglə mübarizədəki böyük addımları qeyd etməklə yanaşı çatışmazlıqları və ehtiyacları vurğulayır. Lazımi addımlar atılarsa, bir gün xərçəngin qarşısını almaq və müalicə etmək mübarizəsində qələbəyə doğru böyük irəliləyişlər əldə edilə biləcəyinə ümid olunur.