Xərçəngdən sağ çıxan qadınların cinsi narahatlıqlarını niyə müzakirə etmirik?

Əsas məqamlar

• Xərçəng xəstələri ilə bağlı bir tədqiqat xəstələrin 87%-ində cinsi funksiyada dəyişiklik olduğunu bildirib.
• Qadın xəstələrə kişilərlə müqayisədə cinsi sağlamlıq haqqında daha az sual verildiyi müəyyən edilib.
• Xərçəng müalicəsi vaginal quruluq, cinsi əlaqə zamanı ağrı və aşağı libido kimi qadınların cinsi funksiyasını pozan müxtəlif yan təsirlərə səbəb ola bilər.
• Onkoloqlar müalicədən sonra qadın xəstələrin cinsi sağlamlıq narahatlıqlarını müzakirə etmək üçün əlverişli mövqedədirlər. Vaginal nəmləndiricilər, sürtkü vasitələri və vaginal estrogen istifadəsini tövsiyə edə, lazım olduqda cinsi həyat terapevti və çanaq dibi terapevti ilə işləməyə yönləndirə bilərlər.

Qadınlarda xərçəngin diaqnostika və müalicəsindən sonra cinsi problemlər son dərəcə yayğındır; lakin qadınların əksəriyyətindən onkoloqları bu narahatedici əlamət və şikayətlər haqqında heç vaxt soruşmurlar.

Dr. Laila S. Agrawal xərçəngi olan qadınların cinsi sağlamlığı ilə bağlı bir sıra tvitlərin bir hissəsi olaraq Twitter-də onlardan cinsi sağlamlıq problemləri barədə soruşulub-soruşulmadığını öyrənmək üçün qeyri-rəsmi sorğu aparıb. 497 cavabın səksən faizi “xeyr” olub.

Agrawal belə deyib: “Bu cavabı görəndə qorxdum, amma təəccüblənməməli idim. Dövlətə məxsus bir xərçəng mərkəzində qadınlar üçün cinsi sağlamlıq proqramında xəstələr qəbul edirəm. Bilirəm ki, xərçəng müalicəsindən sonra qadınlar cinsi əlaqədə ola bilmirlər və sağlam cinsi həyatlarını itirmələrinin yasını tuturlar. Tez-tez eşidirəm ki, bu qadınlar cinsi dəyişikliklərə qarşı ‘qəfil yaxalanıblar’ və bədənlərindəki bu dəyişikliklərə tamamilə hazırlıqsız hiss ediblər.”.

Həm mütəxəssislər, həm xəstələr, həm də onların yaxınları cinsi problemləri müzakirə etməkdə çətinlik çəkirlər.

Cinsi funksiya pozuntusunun xərçəng müalicəsindən sonra yayğın və narahatedici problem olduğu məlumdur. Bu vəziyyətin əlamətlərini süd vəzi xərçəngi olan qadınların 70%-i, ginekoloji (qadınlara xas) xərçəngi olan qadınların 65%-dən 90%-ə qədəri və kolorektal xərçəngi olan qadınların 60%-i bildirir.

Xərçəng xəstələrində cinsi sağlamlıq problemlərinin müalicəsinə dair əhatəli təlimatlar 2016-cı ildə ABŞ-nin Milli Əhatəli Xərçəng Şəbəkəsi və 2018-ci ildə ASCO tərəfindən yayımlanıb. Sual budur: “Praktikada niyə hələ də cinsəlliyi ardıcıl şəkildə müzakirə etmirik və bunun əvəzinə xəstələrimizi ‘səssizlik içində əzab çəkməyə’ buraxırıq?”

Tibb mütəxəssisləri xərçəng zamanı cinsi həyat haqqında

• kifayət qədər təlim almadıqlarını,
• utandıqlarını,
• vaxtın kifayət etmədiyini və
• müalicə haqqında məlumatlılıqlarının məhdud olduğunu bildiriblər.

Onkoloqlar cinsi narahatlıqlar xəstə üçün çox vacib olduqda mövzunu gündəmə gətirməyə meyllidirlər. Lakin adətən belə olmur. Xəstələrin böyük əksəriyyəti bu məsələ üçün müalicə istəsələr belə, cinsi narahatlıqları ilə bağlı yardım istəmir. Xəstələrdən cinsi sağlamlıq problemləri barədə soruşmaq məsuliyyəti onkoloqun üzərindədir.

Gender bərabərsizliyi

Xərçəngi olan insanlarda cinsi sağlamlıq problemlərinin müzakirəsində nəzərəçarpan gender bərabərsizliyi var və qadınların cinsi funksiyasının qiymətləndirilməsi ehtimalı kişilərlə müqayisədə daha azdır.

Xərçəng xəstələri ilə bağlı bir tədqiqat xəstələrin 87%-ində cinsi funksiyada dəyişiklik olduğunu, lakin qadınlara cinsi sağlamlıq barədə sual verilməsi ehtimalının kişilərlə müqayisədə daha az olduğunu bildirib (kişilərdə 53%, qadınlarda 22%; P < .001). Eyni şəkildə, əvvəlki bir tədqiqat prostat xərçəngi olan xəstələrin 80%-inin cinsi sağlamlıqdakı dəyişikliklər barədə məlumat aldığını, amma süd vəzi xərçəngi olan xəstələrin yalnız 33%-inin bu məlumatları aldığını bildirib.

Kişilərə və qadınlara göstərilən tibbi yardımda bu kəskin fərq məyusedici olsa da, gözlənilən haldır. Ənənəvi tibb təhsilində qadınların cinsi əlaqədən həzz almaması əsaslı tibbi narahatlıq hesab edilməyib. Dr. Laila S. Agrawal deyib: “Tibb tələbəsi kimi mənə qadının hamiləlikləri, düşükləri, abortları, kontrasepsiya istifadəsi, cinsi partnyorlarının sayı və infeksiya riskləri ilə bağlı cinsi anamnezini toplamaq öyrədilmişdi — əsasən cinsəlliklərinin yalnız uşaq dünyaya gətirmə tərəfinə diqqət yetirilirdi. Amma bizə qadınlardan cinsi əlaqənin ağrılı, yoxsa xoş olduğunu soruşmaq öyrədilməmişdi. Onu narahat edən aşağı libidonun olub-olmadığını və ya orqazm yaşamaqla bağlı narahatlığını soruşmaq üçün təlim almamışdıq. Tibb sahəsinin qadın cinsəlliyinin mühüm tibbi məsələ olduğunu qəbul etməsinin vaxtı çatıb.”

Xərçəng müalicəsinin qadınların cinsi həyatına təsiri

Cinsi funksiya fiziki,, psixoloji və sosial amillərdən təsirlənir və xərçəngin diaqnostika və müalicəsi sağlamlığın hər üç dayağına təsir edə bilər. Kimyaterapiya, yumurtalıqların çıxarılması və çanaq (qasıq bölgəsinə) radioterapiyası erkən menopauzaya səbəb ola bilər. Qadınlar vaginal quruluq, sürüşkənliyin azalması, cinsi əlaqə zamanı ağrı və sidik yolları şikayətləri ilə yanaşı aşağı libido, istilik basmaları, oynaq ağrısı, yuxu pozuntuları və əhval dəyişiklikləri kimi sistemik əlamətlər yaşaya bilərlər.

Aromataza inhibitorları kimi hormon bloklayıcı müalicələr alan menopauzadan sonrakı qadınlar da bu əlamətləri yaşaya bilərlər. Süd vəzi xərçəngi olan qadınlarda mastektomiya kimi süd vəzi əməliyyatları bir çox qadın üçün cinsi oyanma, həzz və orqazm ilə əlaqəli olan məmə başı və süd vəzisində hissiyyat itkisinə səbəb ola bilər. Ginekoloji xərçəng əməliyyatları klitoral hissiyyatın itməsinə və ya vulva, yaxud vaginal toxumada çapıq yaranmasına səbəb ola bilər. Çanaq radioterapiyası çox vaxt vaginanın daralmasına və qısalmasına səbəb ola bilər. Bu, yalnız vaginal cinsi aktivliyə təsir etmir, həm də tibbi çanaq müayinələrini son dərəcə ağrılı, mümkünsüz və ya travmatik edə bilər.

Vaginal quruluq

Vaginal quruluq və sürüşkənliyin azalmasının müalicəsinə vaginal nəmləndiricilər, sürtkü vasitələri və lokal vaginal hormon müalicəsi daxildir (aşağıdakı cədvələ baxın). Estrogen reseptoru müsbət süd vəzi xərçəngi kimi hormona həssas xərçəngi olan qadınlar üçün təlimatlar birinci seçim kimi vaginal nəmləndiricilərin həftədə üç və ya daha çox dəfə istifadəsini tövsiyə edir. Vaginal toxumanı qorumaq üçün nəmləndiricilər müntəzəm istifadə olunsa da, cinsi aktivlik zamanı sürtünmədən yaranan narahatlığı azaltmaq üçün su və silikon əsaslı sürtkü vasitələri istifadə olunur.

 Cədvəl: Vaginal quruluq üçün mümkün müalicə seçimləri

Əlamət və şikayətləri vaginal nəmləndiricilər və sürtkü vasitələri ilə yaxşılaşmayan xəstələrdə ASCO, Amerika Mama-Ginekoloqlar Kolleci və Şimali Amerika Menopauza Cəmiyyətinin təlimatlarında göstərildiyi kimi lokal vaginal hormon müalicəsi istifadə oluna bilər. Tədqiqatlar vaginal estrogen istifadə edən qadınlarda süd vəzi və ya uşaqlıq xərçənginin inkişaf riskində artım olmadığını göstərib. Aromataza inhibitorları alan süd vəzi xərçəngli qadınlarda bəzi araşdırmalar serum estradiol səviyyəsində cüzi artım göstərib; lakin bu, xərçəngin təkrarlanması kimi hər hansı klinik nəticə ilə əlaqəli deyil.

Ağrılı cinsi əlaqə

Dispareuniya, yəni cinsi əlaqə zamanı ağrı, təəssüf ki, xərçəng müalicəsindən sonra tez-tez rast gəlinən şikayətdir və çanaq radioterapiyasının yaratdığı vaginal daralmanın nəticəsi ola bilər. Müalicəyə tədrici vaginal dilatatorlar (genişləndiricilər) və çanaq dibi fizioterapiyası daxil ola bilər. Bəzi qadınlar vaginanın girişində və ya açılışında ağrı hiss edirlər. Bir tədqiqat cinsi aktivlikdən əvvəl vestibuluma tətbiq olunan 4%-li sulu lidokainin (seyreltilmiş lokal anesteziyanın) dispareuniya əlamətlərini azaltdığını göstərib. Çanaq dibi disfunksiyası da dispareuniyaya səbəb ola bilər; çanaq dibi terapevti ilə işləmək və biofeedback, manual terapiya, fiziki məşq və vaginal dilatator müalicəsi kimi üsullardan istifadə etmək təsirli ola bilər.

Aşağı libido

Aşağı libido xərçəng müalicəsindən sonra qadınlar üçün yayğın və çox vaxt narahatedici şikayətdir. Qadın onu narahat edən aşağı libido yaşayırsa, müalicə təklif edilməlidir. Psixoseksual məsləhət, fiziki məşq, zehinlilik və duyğuya fokuslanma kömək edə bilər. Selektiv serotonin geri alım inhibitorları kimi bəzi antidepressantlar da daxil olmaqla, geniş istifadə olunan bir neçə dərman libidoya mənfi təsir göstərə bilər. Son bir tədqiqat bupropionun cinsi funksiyanı yaxşılaşdırmaqda plasebodan daha üstün olmadığını göstərib. Bu tədqiqatın bir çatışmazlığı iştirakçılarla ağrılı cinsi əlaqə, vaginal quruluq və sürüşkənliyin azalması kimi digər cinsi problemlərin müzakirə edilməmiş ola biləcəyidir. Dərmanlardan və ya tibbi təsirlərdən qaynaqlanmayan hipoaktiv cinsi istək pozuntusu olan premenopauzal qadınlarda aşağı libidonun müalicəsi üçün FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) tərəfindən təsdiqlənmiş 2 dərman var: flibanserin və bremelanotid. Süd vəzi xərçəngi olan qadınlarda davam edən flibanserin tədqiqatı (tədqiqat kodu: NCT03707340) xərçəng diaqnozundan sonra aşağı libidolu qadınların müalicəsində bu dərmanların təsirini anlamağa çalışır və əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Nəticə olaraq, onkologiya mütəxəssisləri kimi biz xərçəngin və xərçəng müalicəsinin qadınların cinsi funksiyasına təsirini anlamaq, xəstələrimizin narahatlıqlarını qiymətləndirmək, əsas müdaxilələri tövsiyə etmək və onları xüsusi yardıma yönləndirmək üçün özünəməxsus mövqedəyik. Bu məqaləni oxuyan bütün onkologiya tibb mütəxəssislərini şəxsən xəstələrinin hər birinə cinsi funksiya haqqında sual verməyə dəvət etmək istəyirəm. Bunu etməklə xərçəng müalicəsi tamamlanmış insanlar üçün cinsəlliyi əsas həyat keyfiyyəti məsələsi kimi müzakirə etməyə yaxınlaşa bilərik.