Xərçəngləşmə geri döndərilə bilərmi? Zədələnmiş genin təmiri!

Yoğun bağırsaq (kolon-düz bağırsaq) xərçəngləri ən çox görülən üçüncü xərçəng olsa da, ölümlə nəticələnən xərçənglər arasında ikinci yerdədir. Molekulyar səviyyədə araşdırıldıqda kolorektal xərçənglərin böyük qismində (%80-%90) adenomatoz polipozis koli (APC) adlı şiş basdırıcı gendə fəaliyyətsizləşdirici mutasiya aşkarlanır. Yazımızın mövzusu olan tədqiqatda bu genin təmiri ilə xərçəng hüceyrələrinin normal hüceyrələrə çevrilməsinin mümkün ola bildiyi göstərilmişdir.

APC zülalı; hüceyrə bölünməsi, hüceyrə miqrasiyası və genetik məlumatın sabitliyinin saxlanması kimi bir çox hüceyrə funksiyasını tənzimləyir. Hüceyrələr üçün həyati rolları olan APC funksiyasının basdırılması kolorektal xərçəngi başladan hadisə sayılır. Molekulyar səviyyəli araşdırmalarda kolorektal şişlərin böyük əksəriyyətində APC şiş basdırıcısını fəaliyyətsizləşdirən genetik dəyişikliklərin (mutasiyaların) olduğu göstərilmişdir. APC mutant kolorektal xərçəng halları dünyada hər il 600,000-dən çox şəxsin ölümünə səbəb olur. Buna görə APC şiş basdırıcısının yenidən aktivləşməsini təmin edə biləcək strategiyalar hazırlamaq klinik araşdırılan diqqətçəkən mövzu olmuşdur.

Dow və həmkarlarının həyata keçirdiyi, Cell jurnalında dərc edilən tədqiqatın ilk mərhələsində siçanlar sınanmışdır. Siçanlar üzərindəki tədqiqatda APC-nin işləyə bilməyən hala gətirilməsi nəticəsində yaranan adenomalar ailəvi və öz-özünə yaranan APC mutant insan adenomaları və kolorektal xərçəngləri ilə oxşar toxuma və molekulyar xüsusiyyətlər göstərmişdir. Bu oxşarlıq tədqiqatı insanlardakı xərçəngi araşdırmaq üçün vasitəyə çevirmişdir.

Eyni tədqiqatda hüceyrədaxili APC zülalının yenidən vəzifəsini yerinə yetirməsinin təmin edilməsi ilə siçan bağırsaqlarında inkişaf etmiş poliplərin böyüməsinin gerilədiyi müşahidə edilmişdir. Həmçinin APC zülalının təmirinin kolorektal poliplərdə yalnız diferensiasiyanı hədəfləmədiyi, bununla birlikdə xərçəngləşməyə doğru böyüməni də gerilətdiyi göstərilmişdir.

Bir çox xərçəng tipində olduğu kimi kolorektal xərçənglərdə APC zülalındakı pozuntularla yanaşı şişin irəliləməsində və xərçəngləşmənin davamında əməkdaşlıq edən protoonkogen KRAS və şiş basdırıcı TP53-də də mutasiyalar vardır. Bu zülalların funksiya pozuntusu şiş inkişafını stimullaşdırır. Bu məlumatdan yola çıxılaraq KRAS və p53 mutant siçanlarda APC zülalının təmirinin şiş irəliləməsinə təsirinin də araşdırıldığı tədqiqatda APC zülalının tənzimlədiyi Wnt yolunun funksionallığı sayəsində xəstəliyin gerilədiyi və toxuma homeostazının yenidən tənzimləndiyi göstərilmişdir. (homeostaz: həyatın davamı üçün tənzimləyici sistemlər vasitəsilə orqanizmin daxili mühitinin sabit saxlanması)

Nəticə etibarilə tədqiqatdan əldə olunan məlumatlar APC zülalının mühüm rol oynadığı şiş basdırıcı mexanizmin hüceyrələrdə təmirinin kolorektal xərçəngin inkişafını gerilədə biləcəyinə işarə edir. Bu məlumatlar kolorektal xərçənglərdə APC zülalını hədəfləyərək alternativ müalicə üsulları hazırlana biləcəyinə işıq tutur.