Yataq yarası – dekubit xorası haqqında bilinməli olanlar

Yataq yarası – dekubit xorası nədir?

Dekubit xorası təzyiq xorası, təzyiq yarası və ya yataq yarası kimi də bilinir. Xəstənin dərisində açıq yara olmasını ifadə edir. Dekubit xoraları adətən sümüklü bölgələri örtən dəridə görülür. Dekubit xorası üçün ən geniş yayılmış yerlər bunlardır:

• omba
• kürək
• ayaq biləkləri 
• sağrı

Bu vəziyyət aşağıdakı şəxslər arasında geniş yayılmışdır:

• daha yaşlı
• hərəkətliliyi azalmış
• yataqda və ya əlil arabasında uzun müddət keçirən
• kömək olmadan müəyyən bədən hissələrini hərəkət etdirə bilməyən
• həssas / kövrək dərisi olan şəxslər

Yataq yaraları müalicə edilə bilər, lakin xroniki dərin xoraların müalicəsi çətin ola bilər. Sağalma müəyyən görünüş, əsas tibbi vəziyyətlər və xoranın mərhələsi daxil olmaqla müxtəlif amillərdən asılıdır.

Yataq yarasının əlamətləri hansılardır?

Yataq yarasının hər mərhələsində fərqli əlamətlər var. Görünüşdən asılı olaraq xəstədə aşağıdakılardan hər hansı biri ola bilər:

• dərinin rənginin dəyişməsi 
• təsirlənmiş bölgədə ağrı 
• infeksiya 
• dəridə açılma
• ətrafdakı dəridən daha yumşaq və ya daha sərt dəri

Yataq yarasının mərhələləri hansılardır?

Dekubit xoraları mərhələlərlə ortaya çıxır. Tibb işçilərinin sizə diaqnoz qoymasına və müalicə etməsinə kömək edən mərhələləndirmə prosesi var.

Mərhələ 1

Dəri açılmayıb, bütövlüyü pozulmayıb, lakin rəngi dəyişib. Açıq rəngli dəriniz varsa bölgə qırmızı görünə bilər. Tünd dəriniz varsa rəng dəyişməsi mavidən bənövşəyiyə qədər ola bilər. Həmçinin normal dəridən bir qədər isti ola və şişə bilər.

Mərhələ 2

Dəridə səthi xora və ya eroziyanın ortaya çıxdığı və açılmanın olduğu vəziyyətdir. Həmçinin maye ilə dolu qabarıq ola bilər.

Mərhələ 3

Xora dərinin daha dərinliyindədir. Piy təbəqənizə təsir edir və kraterə bənzəyir.

Mərhələ 4

Bu mərhələdə əzələ və sümüyünüz daxil bir çox təbəqə təsirlənir.

Mərhələləndirilə bilməyən

Eschar adlanan tünd və sərt təbəqə tam qiymətləndirmə və mərhələləndirməni çətinləşdirən görünüşdür. Xoranı tam müəyyənləşdirmək üçün bölgənin daha çox görüntülənməsini və ya cərrahi qiymətləndirilməsini tələb edir. Xora həmçinin tam qiymətləndirməni çətinləşdirən, dağınıq (sarı, açıq qəhvəyi, yaşıl və ya qəhvəyi) kimi bilinən rəngsiz toxuma qalıqları ehtiva edə bilər.

Yataq yarası niyə yaranır?

Uzunmüddətli təzyiq, dərinin nəm qalması, zəif qan dövranı və zəif qidalanma kimi amillər yataq yaralarının əsas səbəbidir. Bədəninizin müəyyən hissəsi üzərində uzun müddət yatmaq dərinizin zədələnməsinə səbəb ola bilər. Omba, daban və büzdüm sümüyü ətrafındakı bölgələr xüsusilə təzyiq yaralarına həssasdır.

Həddindən artıq nəmlə yanaşı zəif gigiyena nəticəsində sidik və nəcis kimi dərini qıcıqlandıran maddələr də yataq yarası yaranmasına töhfə verə bilər. Yatağa məhkum insanın altındakı mələfələr də sürtünmə ilə yataq yarasına töhfə verə bilər.

Kimlər yataq yarası riski altındadır?

Dekubit xoraları üçün bir sıra risk faktorları var:

• Yataqda yatarkən və ya əlil arabasında oturarkən özünüz hərəkət edə və ya vəziyyətinizi dəyişə bilmirsinizsə risk altında ola bilərsiniz. 
• Yaşlı yetkinsinizsə dəriniz daha kövrək və həssas ola bilər; bu da sizi daha çox riskə məruz qoya bilər. 
• Qeyri-kafi qidalanma vərdişləri və ya pəhrizinizdə kifayət qədər qida maddəsi (xüsusilə zülal) almamaq dərinizin vəziyyətinə təsir edə və riskinizi artıra bilər.
• Şəkər xəstəliyi kimi vəziyyətlər qan dövranınızı məhdudlaşdıra bilər, bu da dərinizdə toxuma zədələnməsinə səbəb ola və riskinizi artıra bilər.

Yataq yarasına necə diaqnoz qoyulur?

Vəziyyəti ilk görən tibb işçisi sizi təzyiq yaralarının müalicəsində təcrübəli həkimlər, mütəxəssislər və tibb bacılarının olduğu yara qulluğu komandasına yönəldə bilər (palliativ qulluq, plastik cərrahiyyə, onkologiya və intensiv terapiya komandaları kimi). Komanda xoranızı bir neçə xüsusiyyətə görə qiymətləndirə bilər. Bunlara daxildir: 

• xoranızın ölçüsü və dərinliyi 
• xoranızdan birbaşa təsirlənən dəri, əzələ və ya sümük kimi toxuma növləri 
• xoranızdan təsirlənən dərinin rəngi
• xoranızdan qaynaqlanan toxuma ölümünün miqdarı
• xoranızın infeksiya varlığı, kəskin qoxu və qanama kimi vəziyyəti

Tibb işçisi dekubit xoranızdan maye və toxuma nümunələri ala bilər. Həmçinin bakteriya artımı və xərçəng əlamətləri axtara bilər.

Yataq yarasının müalicəsi

Müalicəniz xoranızın mərhələsindən və vəziyyətindən asılıdır. Müalicəyə bunlar daxil ola bilər: 

• dərmanlar
• xüsusi sarğı tövsiyələri daxil yerli yara qulluğu, kremlər 
• tez-tez vəziyyəti dəyişmək, xüsusi yastıqlardan istifadə etmək və sağlam qidalanma seçimləri etmək kimi həyat tərzi dəyişiklikləri 
• zülalla zəngin pəhriz 
• mövcud hər hansı infeksiyanın müalicəsi 
• cərrahiyyə

Antibakterial dərmanlar infeksiyanı müalicə edə bilər. Həmçinin hər hansı narahatlığı aradan qaldırmaq və ya azaltmaq üçün dərman ala bilərsiniz.

Debridman adlanan ölü və ya infeksiyalaşmış toxumaların təmizlənməsi proseduru həkiminiz tərəfindən tövsiyə edilə bilər.

Dekubit bölgəsini təmiz, quru və qıcıqlandırıcı maddələrdən uzaq saxlamaq sağalmanı təşviq etmək üçün vacibdir.

Dekubit xorasının müalicəsində təzyiqin aradan qaldırılması və tez-tez vəziyyətin dəyişdirilməsi çox vacibdir. Yara bölgəsində sürtünməni azaltmaq da vacibdir.

Səhiyyə komandası yaranızın sarğılarını tez-tez dəyişə bilər.

Bəzi müalicələr daha irəliləmiş xoralar üçün (mərhələ 3 və 4 xoralarda cərrahi debridman və mənfi təzyiqli yara müalicəsi kimi) daha vacibdir, lakin bütün xoralar bölgəni təmiz saxlamaq, bölgədəki sürtünməni və nəmi azaltmaq kimi ümumi müalicə strategiyalarından faydalana bilər. Təzyiqi aradan qaldırmaq, xəstənin vəziyyətini tez-tez dəyişmək və zülalla zəngin yaxşı pəhriz nəticələri yaxşılaşdırır.

Xüsusi müalicə strategiyanız bir neçə amildən asılıdır və xoranız üçün nəyin ən yaxşı ola biləcəyi haqqında həkiminiz sizinlə danışacaqdır.

Son qeydlər

Sağalma prosesiniz yataq yaranızın mərhələsindən asılıdır. Nə qədər erkən diaqnoz qoyulsa, müalicəyə və sağalmağa o qədər erkən başlaya bilərsiniz.

Həkiminiz qidalanma tərzinizi dəyişməyi tövsiyə edə bilər. İrəliləmiş mərhələli yataq yaraları adətən daha aqressiv müalicələr və daha uzun sağalma müddətləri tələb edir.