Yayılmış Damardaxili Laxtalanma (DİK) Nədir? Niyə Yaranır və Əlamətləri Hansılardır?

İngiliscə "disseminated intravascular coagulation" (DIC) adlanan yayılmış damardaxili laxtalanma (DİK), qan laxtalanması və qanaxma problemlərinə səbəb olan ciddi xəstəlikdir. Xərçəng və ya infeksiyaya immun sisteminin anormal reaksiyası nəticəsində orqan disfunksiyası olan sepsis kimi əsas sağlamlıq problemi nəticəsində DIC yarana bilər.

DIC-in iki fərqli mərhələsi var:

• birincisi orqanlara zərər verə biləcək həddindən artıq fəal laxtalanmaya səbəb olduğu halda
• ikincisi nəzarət altına alınması çətin olan qanaxmaya səbəb olur; yəni əvvəl laxtalanma, sonra qanaxma.

Əsas səbəb olan vəziyyəti müalicə etmək müsbət nəticə əldə etməyin təməlidir.

Yayılmış Damardaxili Laxtalanma (DIC) Nədir?

Orqanizm qan laxtalanma sistemi üzərində nəzarətini itirdikdə DIC yaranır.

Qan laxtası normalda zədə zamanı qanaxmanı dayandırmağa kömək edir. Orqanizmin laxta yaratmaq üçün trombositlərə və laxtalanma amillərinə ehtiyacı var. Trombositlər qan hüceyrələrinin bir növüdür. Laxtalanma amilləri isə laxtaların yaranmasını təmin edən zülallardır.

DIC-in ilk mərhələsində laxtalanma prosesinə cavabdeh zülallar orqanizmdə həddindən artıq fəallaşır və qan damarlarında özbaşına çoxsaylı laxtaların yaranmasına yol açır. Bu laxtalar beyin, qaraciyər və böyrəklər də daxil olmaqla həyati vacib orqanlara qan axınını əngəlləyə bilər. Bu da həmin orqanların zədələnməsinə səbəb olur.

DIC-in ikinci mərhələsində isə qan o qədər çox laxtalanır ki, trombositlər və laxtalanma amilləri tükənir (buna "istehlak koaqulopatiyası" deyirik). Bu da dərinin dərhal altında, burunda və ya ağızda, yaxud bədənin daxilində yarana bilən nəzarətsiz qanaxmalara səbəb olur.

DIC-in Əlamətləri Hansılardır?

İnsanın yaşadığı əlamətlər DIC-in birinci və ya ikinci mərhələsində olmasına görə dəyişir. Lakin ümumilikdə DIC-in əlamətləri bunlardır;

• Yara nahiyəsindən qanaxma
• Burun, ağız və ya diş ətlərindən qanaxma
• Düz bağırsaq və ya vaginada qanaxma
• Nəcisdə və ya sidikdə qan
• Dəridə kiçik nöqtələr şəklində və ya daha böyük göyərmə izləri
• Sinə ağrısı
• Ayaqda ağrı, iltihab və şişkinlik

Hər hansı qan laxtası əlaməti yaşayan insanlar təcili tibbi yardım almalıdırlar. İzaholunmaz və ya nəzarət altına alınmayan qanaxmalarda da dərhal 112-yə zəng edin və ya tibbi yardım istəyin.

DIC-in Səbəbləri və Risk Amilləri

İnfeksiya, zədə və ya xəstəlikdən qaynaqlanan ciddi iltihab DIC-ə səbəb ola bilər. DIC həmişə başqa bir sağlamlıq probleminin nəticəsi kimi yaranır və çox vaxt ciddi səbəbdən xəstəxanada yatan xəstələrdə görülür. Buna görə həkimin və səhiyyə heyətinin DIC-i tanıması və erkən fərq etməsi əhəmiyyətlidir.

Sepsis DIC-in ən geniş yayılmış səbəbidir. Sepsisi olan insan iltihaba səbəb olan infeksiyaya bütün orqanizmi əhatə edən cavab verir. Sepsisi olan insanların təxminən 35%-də DIC yaranır.

DIC-in səbəbləri həmçinin bunlar ola bilər;

• Ciddi Orqan Zədələnməsi: Bu vəziyyət qaraciyər sirrozu, pankreatit, ciddi zədə və ya yanıq, yaxud böyük əməliyyat nəticəsində yarana bilər.
• Həddindən Artıq İmmun Reaksiya: Uyğun olmayan qan transfuziyası (köçürülməsi), orqanizmin köçürülmüş orqanı rədd etməsi və ya ilan zəhəri kimi toksinə məruzqalma nəticəsində baş verə bilər.
• Ciddi Hamiləlik Ağırlaşmaları: Qan dövranına sızan amniotik maye, doğuş zamanı və ya ondan sonrakı əhəmiyyətli qanaxmalar, yaxud hamiləlik zamanı uşaqlıqdan ayrılan plasenta ciddi hamiləlik ağırlaşmalarıdır və bunlar da DIC-ə səbəb ola bilər.
• Çox nadir hallarda xərçəng də DIC-ə səbəb ola bilər.

Cədvəl 1: Aşağıda DIC ilə əlaqəli xəstəliklər və mümkün nəticələri sadalanıb:

DIC Diaqnozu Necə Qoyulur?

DIC diaqnozu üçün mütəxəssislər insanın tibbi tarixçəsini araşdırır, fiziki müayinə aparır və lazım olan testləri istəyirlər. DIC diaqnozu üçün tək bir test yoxdur.

2007-ci ildə tədqiqatçılar DIC diaqnozunda mütəxəssislərə kömək edə biləcək bal sistemi hazırlayıblar. Bu sistemdə nəzərə alınanlar bunlardır;

• Trombosit göstəricisi
• Protrombin vaxtı (PT) və ya qanın laxtalanma müddəti
• Qan laxtalarının yaranması üçün əhəmiyyətli maddə olan fibrin markerləri
• Zədədən sonra orqanizmin fibrinə çevirdiyi fibrinogen səviyyəsi

DIC-in ikinci mərhələsində xəstədə trombosit və fibrinogen səviyyəsi aşağı, laxtalanma müddəti isə uzun olacaq.

Cədvəl 2: Aşağıda DIC diaqnozunda istifadə olunan bal sistemi görünür. Ümumi bal 5 və ya daha yüksəkdirsə, DIC diaqnozu qoyulur.

Çox vaxt DIC-i olan insanlarda eyni zamanda müalicə tələb edən və həyatı təhdid edən vəziyyət olur. Buna görə insanda DIC-in səbəbi məlum deyilsə, mütəxəssislər əsas sağlamlıq problemini müəyyən etmək üçün testlər aparacaqlar.

DIC Necə Müalicə Olunur?

DIC müalicəsinin məqsədi laxtalanmanı və ya qanaxmanı nəzarət altına almaq və bunlara səbəb olan əsas vəziyyəti müalicə etməkdir.

DIC-in birinci mərhələsində qan durulducu dərmanlar qanın laxtalanmasını dayandıraraq orqan zədələnməsinin qarşısını ala bilər. Lakin xəstə ikinci mərhələyə keçə və çox qanaxma yaşaya, yaxud qanaxma səbəbindən yüksək ağırlaşma riski daşıya bilər. Bu halda da plazma, trombosit və ya laxtalanma amillərinin köçürülməsinə ehtiyac duya bilər.

Trombosit və plazma dəstəyi mütəxəssislər tərəfindən yalnız bu hallarda nəzərdən keçirilir;

İnsan,

• Aktiv qanaxma yaşayırsa
• Qanaxma riski yüksəkdirsə
• İnvaziv (müdaxilə xarakterli) tibbi prosedurdan keçməlidirsə

Əsas vəziyyətin müalicəsi insanın durumuna görə dəyişəcək. Məsələn;

• Sepsis üçün antibiotik müalicəsi
• Daxili zədələri ola bilən insanlar üçün əməliyyat
• Plasentanın vaxtından əvvəl ayrılması olan hamilələr üçün mümkündürsə erkən doğuş

DIC-in Ağırlaşmaları Hansılardır?

DIC ciddi vəziyyətdir və müəyyən ağırlaşmalara yol aça bilər;

• Həyatı təhdid edən qanaxmalar
• Qanqrena (oksigenlə zəngin qanın çatışmazlığı nəticəsində toxuma ölümü)
• İnsult
• Venoz tromboemboliya
• İnfarkt
• Kəskin böyrək çatışmazlığı
• Tibbi şok

DIC həmçinin çoxsaylı orqan disfunksiyası sindromu və ya çoxsaylı orqan çatışmazlığı kimi tanınan vəziyyətə səbəb ola bilər. Bu, potensial olaraq geriyə dönə bilən, lakin çox ciddi vəziyyətdir; sürətlə inkişaf edə və həyat itkisinə səbəb ola bilər.

DIC-i olan bəzi insanlar sağala bilərlər, lakin həyat itkisi göstəricisi yüksəkdir. Sepsisi və ya travması olan insanlarda DIC ilə əlaqəli həyat itkisi göstəricisi iki qatına qədər arta bilər.

Kəskin və geriyə dönə bilən DIC-i olan insan tam sağala bilər. Lakin bu, insanın vəziyyətindən və müalicəyə nə qədər tez başlanmasından asılıdır. DIC-in çox erkən mərhələdə müəyyən edilməsi və sürətli müalicə müsbət nəticə ehtimalını artıracaq.

DIC bir çox orqan sisteminə təsir göstərə bildiyindən sağalma prosesi uzun çəkə bilər. İnsanın sağ qalması və sağalması üçün bir neçə sahənin səhiyyə mütəxəssislərinin komanda işinə ehtiyac olacaq.

Xülasə

DIC qanın nəzarətsiz şəkildə laxtalanmasına səbəb olan vəziyyətdir. Orqanizmdə qan laxtalarının yaranmasında iştirak edən trombositlər və zülallar tükəndikdə insanda qanaxma başlayır. Bu qanaxmalar ağızda, düz bağırsaqda, vaginada və ya dərinin altında yarana bilər.

DIC həmişə başqa bir sağlamlıq probleminin nəticəsi kimi yaranır və əsas səbəb adətən ciddi sağlamlıq problemidir.

Müalicə isə laxtalanmanı və qanaxmanı nəzarət altına almağı, eləcə də mümkün qədər qısa müddətdə əsas səbəbi müalicə etməyi əhatə edir.

*

Cədvəl 3: Aşağıda səhiyyə mütəxəssisləri üçün hazırlanmış DIC müalicə alqoritmi görünür: