Yuxu tənzimləyicisi melatonin nədir? Xərçəng müalicəsində və ya xərçəngdən qorunmada rolu varmı?

Melatonin beyindəki epifiz vəzinin ifraz etdiyi hormondur. Həmçinin mədə-bağırsaq orqanları, sümük iliyi, göz, ağ qan hüceyrələri və dəri tərəfindən də istehsal edilir. Sirkadiyal ritm adlanan bioloji saatla birlikdə yuxunun tənzimlənməsi əsas vəzifəsidir. Bununla yanaşı qan təzyiqini tənzimləyən və oksidativ stressi azaldan təsirləri də var.

Son 150 ildə əvvəl lampanın, sonra TV-nin həyatımıza daxil olması, sənayeləşmə və müasir həyat minillik yuxu vərdişlərimizdə mühüm dəyişikliklər yaradıb. Bunlara və çoxsaylı digər səbəblərə bağlı yuxu pozuntuları bir çox insanın əziyyət çəkdiyi vəziyyətə çevrilib. Yuxu pozuntularını anlamaq və müalicə etmək səyləri yuxunun ən mühüm tənzimləyicilərindən olan melatonin hormonunu qarşımıza çıxarıb. Yuxu ilə bağlı bir çox narahatlıqda melatonin səviyyəsinin normaldan aşağı olduğu müəyyən edilib.

Neyrotransmitter (sinir hüceyrələri arasında əlaqəni təmin edən molekul) də adlandırılan bu hormon tək orqandan ifraz olunmadığı kimi, tək hədəf orqanda da təsirli deyil. Başqa sözlə, bədəndəki müxtəlif hüceyrələrdə reseptorlar vasitəsilə təsir göstərir.

Melatonin və xərçəng əlaqəsi

Melatoninin xərçəngdə roluhaqqında ən çox araşdırma aparılan mövzulardandır. Lakin melatoninin həm xərçəngdən qorunmada, həm müalicədə müəyyən edilmiş/aydınlaşmış rolu yoxdur.

Melatoninin şiş böyüməsinin qarşısını almaqdakı roluna dair ən aktual tədqiqatlar bunlardır;

• 2016-cı ildə Breast Cancer-da dərc olunan tədqiqatda 20 illik bütün tədqiqatlar toplanıb və nəticədə “melatoninin xərçəng hüceyrəsinin böyüməsini və damar yaratmasını əngəlləyə biləcəyi”, lakin bu tədqiqatların əlavə analizlərlə təsdiqlənməli olduğu bildirilib.
• 2016-cı ildə Genes and Cancer-də dərc olunan tədqiqata görə melatonin hormonunun süd vəzi xərçəngi şişlərinin böyüməsini basdırdığı müəyyən edilib. Melatoninin estrogen reseptoruna bağlanıb təbii estrogenin bağlanmasına mane olduğu, beləliklə şiş böyüməsinin qarşısını aldığı düşünülür.

Yuxarıda qeyd olunan araşdırmalar hüceyrə kulturası tədqiqatlarıdır, yəni melatoninin insanlardakı həqiqi şişlərə təsiri hələ ölçülməyib. Həmçinin laboratoriya hüceyrə kulturası tədqiqatlarında melatoninin antioksidant, immun sistemi tənzimləyici və şiş böyüməsini əngəlləyici təsiri ola biləcəyi bildirilib. Lakin bunların təsdiqi üçün əlavə analizlər lazımdır. 2013-cü ildə Amerika Milli Xərçəng İnstitutu melatonin istifadəsinin xərçəngdən qoruyucu təsiri barədə inandırıcı sübut olmadığını açıqlayıb.

Xərçəngin yan təsirlərinin müalicəsində melatoninin rolu

Həmçinin melatoninin xərçəngin yan təsirlərinin müalicəsində hansı rolu olduğuna dair klinik tədqiqatlar da var. Bunlar;

• 61 xəstənin olduğu 8 randomizə tədqiqatın statistik analizi nəticəsində gündəlik oral melatonin istifadəsinin xəstəliyin gedişində müsbət nəticələr yaratdığı bildirilib. Lakin statistik baxımdan əhəmiyyətli olması üçün daha əhatəli və geniş iştiraklı tədqiqatlar lazımdır. Bu tədqiqatla qəti nəticəyə gəlmək mümkün deyil.
• Xərçəngin özü və ya müalicəyə bağlı yan təsir kimi görünə bilən xərçəng kaxeksiyası (qeyri-iradi arıqlama) sindromunda melatonin sınanıb. Erkən tədqiqatların nəticələri melatonin istifadəsinin xərçəngə bağlı çəki itkisində faydalı ola biləcəyini düşündürsə də, daha geniş tədqiqatlarda bu potensial müsbət təsir təsdiqlənməyib.

Melatonin və xərçəng əlaqəsi hələ eksperimental mərhələdədir və aydınlaşdırılması uzun illər çəkəcək mövzudur. Klinik tədqiqatlar hələ erkən mərhələdə və az xəstə ilə aparılır. Nəticə olaraq melatoninin xərçəngdən qorunma və ya müalicəsində aydınlaşmış rolu yoxdur və yalnız alternativ tibb tətbiqləri çərçivəsində qiymətləndirilə bilər. Lütfən, həkiminizlə məsləhətləşmədən xərçənglə bağlı vəziyyət üçün oral melatonin həblərindən istifadə etməyin. 

Əlaqəli mövzu:

- Gecə növbəsində işləmək - növbə tutmaq xərçəng riskini artırırmı?