افت خون در بیماران سرطانی – کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی چیست؟
در این مقاله
وضعیتی که به‌عنوان عارضه شیمی‌درمانی رخ می‌دهد و فرد دچار کم‌خونی می‌شود، کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی (KBA) نام دارد. این وضعیت ممکن است با خستگی، سرگیجه و افزایش ضربان قلب و دیگر علائمی خود را نشان دهد.
شیمی‌درمانی نوعی درمان دارویی برای بسیاری از سرطان‌هاست و توقف گسترش و تکثیر سلول‌های توموری سرطانی با تقسیم سریع را هدف می‌گیرد. اما مواد شیمیایی داروها می‌توانند به دیگر سلول‌های با تقسیم سریع نیز آسیب بزنند و عوارضی مانند کم‌خونی ایجاد کنند.
کم‌خونی زمانی رخ می‌دهد که بدن فرد مقدار کافی گلبول قرمز سالم یا هموگلوبین تولید نکند؛ این‌ها برای انتقال اکسیژن به سلول‌های بدن ضروری‌اند.
چرا کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی رخ می‌دهد؟
برخی مواد شیمیایی داروهای شیمی‌درمانی، اریتروپوئز یعنی فرایند تولید گلبول قرمز جدید را مهار می‌کنند. شیمی‌درمانی همچنین سلول‌های با تقسیم سریع دیگر، مانند پیش‌سازهای اریتروئیدی، را هدف می‌گیرد. این‌ها اریتروسیت‌ها (گلبول‌های قرمز) یا سلول‌های بنیادی آن‌ها هستند. داروها می‌توانند مرگ گلبول قرمز را تحریک کنند. این دو اثر ممکن است موجب کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی شوند. با این حال، شایع‌ترین علت کم‌خونی کمبود آهن است و کم‌خونی فقر آهن با کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی تفاوت دارد.
علائم کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی
علائم ممکن است شامل این موارد باشند:
- خستگی
- بی‌حالی
- تنگی نفس
- سرگیجه
- افزایش ضربان قلب
- بی‌اشتهایی
- افسردگی
اما این علائم ممکن است ناشی از مشکلات سلامت دیگری نیز باشند. اگر فرد آن‌ها را تجربه کند، مراجعه به متخصص برای اطمینان اهمیت دارد.
کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک معمولاً برای تشخیص کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی (KBA) این اقدامات را انجام می‌دهد:
- معاینه جسمی
- پرسش درباره علائم
- بررسی کامل سابقه پزشکی، شامل شیمی‌درمانی و دیگر درمان‌هایی که فرد اکنون دریافت می‌کند
سپس پزشک ممکن است برای تأیید کم‌خونی و رد علل احتمالی دیگر، آزمایش‌هایی درخواست کند. این آزمایش‌ها ممکن است هموگرام (شمارش کامل خون) را در بر گیرند و درباره اجزای مختلف خون اطلاعات بدهند و نشانه‌های کم‌خونی را نشان دهند. متخصصان همچنین ممکن است آزمایش مغز استخوان بخواهند تا سلامت آن و تولید مقدار طبیعی سلول خون را مشخص کند.
HGB در آزمایش هموگرام چگونه کم‌خونی را نشان می‌دهد؟
هموگلوبین (HGB)
هموگلوبین نوعی پروتئین گلبول قرمز و مسئول حمل اکسیژن به بافت‌های بدن است. با اندازه‌گیری سطح آن در هموگرام می‌توان نشانه‌های کم‌خونی را یافت. مقادیر طبیعی:
- برای مردان: 13,8 تا 17,2 g/dL
- برای زنان: 12,1 تا 15,1 g/dL
کم‌خونی زمانی تشخیص داده می‌شود که هموگلوبین پایین‌تر از این محدوده‌های طبیعی باشد. هموگلوبین پایین نشان می‌دهد گلبول‌های قرمز نمی‌توانند اکسیژن را مؤثر حمل کنند و ممکن است علائمی مانند خستگی، تنگی نفس، تپش قلب و زود خسته شدن ایجاد شود.
گلبول‌های سفید (WBC)
گلبول‌های سفید از بدن در برابر عفونت و بیماری محافظت می‌کنند. شمار WBC در هموگرام وضعیت کنونی عفونت یا التهاب بدن را نشان می‌دهد. شمار طبیعی WBC بین 4000-11000 سلول/mcL است. مقدار بالا ممکن است نشان دهد بدن با عفونت می‌جنگد یا التهاب دارد. شمار پایین WBC را لکوپنی می‌نامیم و به معنای ضعف بیشتر بدن در برابر عفونت است. اگر WBC کمتر از 3 هزار سلول/mcL باشد، معمولاً شیمی‌درمانی داده نمی‌شود و ممکن است درمان برای بازیابی مغز استخوان عقب بیفتد.
پلاکت‌ها (PLT)
پلاکت‌ها سلول‌های کوچکی هستند که به انعقاد خون کمک می‌کنند. شمار PLT در هموگرام توان انعقاد را نشان می‌دهد. مقدار طبیعی بین 150000-450000 سلول/mcL است. مقدار پایین می‌تواند نشان‌دهنده افزایش خطر خون‌ریزی و مقدار بالا نشان‌دهنده افزایش خطر ترومبوز باشد. اگر PLT کمتر از 100 هزار سلول/mcL باشد، معمولاً شیمی‌درمانی داده نمی‌شود و ممکن است درمان برای بازیابی مغز استخوان عقب بیفتد.
چرا به بیمار سرطانی خون می‌دهند؟
انتقال خون گزینه‌ای برای درمان KBA است و انتقال گلبول قرمز اهداکننده را در بر دارد. این کار می‌تواند برای کم‌خونی شدید و علامت‌دار یا خون‌ریزی سودمند باشد؛ معمولاً اگر هموگلوبین کمتر از 9 g/dL باشد، انتقال گلبول قرمز مطرح می‌شود. اما پیش از انتقال، متخصصان عوامل بسیاری، از جمله شدت شیمی‌درمانی جاری و وضعیت عمومی سلامت فرد، را در نظر می‌گیرند.
افت شاخص‌های خون در شیمی‌درمانی چگونه افزایش می‌یابد؟
درمان دارویی نیز گزینه‌ای برای KBA است. متخصصان داروهای محرک تولید گلبول قرمز را پیشنهاد می‌کنند. این داروها عوامل محرک اریتروپوئتین (ESAها) نام دارند و نسخه‌های نوترکیب هورمون اریتروپوئتین‌اند. اما مطالعه‌ای در 2020 نشان داد مصرف آن‌ها خطراتی دارد و در برخی شرایط نباید استفاده شوند. ESAها تقسیم و تمایز پیش‌سازهای اریتروئیدی را تحریک می‌کنند. نمونه‌ها:
- اپوئتین
- داربپوئتین
- متوکسی پلی‌اتیلن گلیکول-اپوئتین بتا
این مطالعه می‌گوید ESAها نباید برای افراد دارای KBA استفاده شوند، زیرا خطر رویدادهای ترومبوآمبولیک را افزایش می‌دهند. همچنین اثر مثبت درمان ESA ممکن است در فرد دارای KBA به 4-6 هفته زمان نیاز داشته باشد و یک‌سوم این افراد تنها به ESA پاسخ نمی‌دهند.
آیا پرتودرمانی یا ایمنی‌درمانی نیز غیر از شیمی‌درمانی کم‌خونی ایجاد می‌کنند؟
پرتودرمانی و ایمنی‌درمانی و دیگر درمان‌های سرطان نیز، هرچند نه به شدت شیمی‌درمانی، ممکن است کم‌خونی ایجاد کنند. این درمان‌ها هنگام هدف گرفتن سلول سرطانی می‌توانند به سلول سالم نیز آسیب بزنند و عارضه‌ای مانند کم‌خونی ایجاد کنند. اما درباره ایجاد کم‌خونی توسط این درمان‌ها پژوهش بیشتری لازم است.
کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی چقدر طول می‌کشد؟
مدت KBA با نوع داروی شیمی‌درمانی، دوز و سلامت عمومی فرد متفاوت است. فرد دارای KBA ممکن است پس از تکمیل شیمی‌درمانی بهبود علائم را حس کند. این روند می‌تواند 2-4 هفته طول بکشد.
عوارض احتمالی کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی چیست؟
کم‌خونی می‌تواند کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد و عمر افراد مبتلا به سرطان را کوتاه کند. چون سلول‌ها اکسیژن کافی نمی‌گیرند، فرد ممکن است خسته‌تر شود. قلب ممکن است بیشتر کار کند و این امر مشکل قلبی ایجاد یا مشکل موجود را بدتر کند. کم‌خونی شدید ممکن است درمان سرطان را تحت تأثیر قرار دهد یا عقب بیندازد. شاید کاهش دوز شیمی‌درمانی لازم شود که می‌تواند اثربخشی درمان سرطان را کمتر کند. پزشکان کم‌خونی را مدیریت می‌کنند تا خطر عوارض احتمالی کاهش یابد.
مروری کوتاه بر کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی
کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی عارضه‌ای است که وقتی داروهای شیمی‌درمانی به سلول‌های سازنده گلبول قرمز در مغز استخوان آسیب می‌زنند، ممکن است رخ دهد. علائم KBA شامل خستگی، تنگی نفس و سرگیجه است. پزشکان می‌توانند پس از معاینه، آزمایش خون و آسپیراسیون یا نمونه‌برداری مغز استخوان، KBA را تشخیص دهند. درمان آن می‌تواند شامل انتقال خون و داروهای محرک تولید گلبول قرمز باشد. مدت KBA با نوع داروی شیمی‌درمانی، دوز و سلامت عمومی فرد تفاوت خواهد داشت.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.