Xərçəng xəstələrində qan göstəricilərinin düşməsi – Kimyaterapiyaya bağlı anemiya nədir?

Kimyaterapiyanın əlavə təsiri kimi yaranan və insanda anemiyanın (qanazlığının) inkişaf etdiyi vəziyyət kimyaterapiyaya bağlı anemiya (KBA) adlanır. Bu, yorğunluq, başgicəllənmə və ürək döyüntüsünün sürətlənməsi kimi əlamətlərlə özünü göstərə bilər.

Kimyaterapiya bir çox xərçəng növündə istifadə edilən dərman müalicəsidir və sürətlə bölünən xərçəng hüceyrələrinin yayılmasını və çoxalmasını dayandırmağa yönəlir. Lakin kimyaterapiya dərmanlarının kimyəvi maddələri sürətlə bölünən digər hüceyrələrə də zərər verə və anemiya kimi əlavə təsirlərə səbəb ola bilər.

Anemiya bədən kifayət qədər sağlam qırmızı qan hüceyrəsi və ya hemoqlobin istehsal etmədikdə yaranır. Bunlar bədəndəki hüceyrələrə oksigen daşımaq üçün lazımdır.

Kimyaterapiyaya bağlı anemiya niyə yaranır?

Kimyaterapiya dərmanlarındakı bəzi kimyəvi maddələr bədənin yeni qırmızı qan hüceyrələri yaratması prosesi olan eritropoezi basqılayır. Kimyaterapiya eritroid sələf hüceyrələr kimi sürətlə bölünən digər hüceyrələri də hədəfləyir. Bunlar eritrositlər (qırmızı qan hüceyrələri) və ya onların kök hüceyrələridir. Kimyaterapiya dərmanları qırmızı qan hüceyrələrinin ölümünü stimullaşdıra bilər. Bu iki təsir kimyaterapiyaya bağlı anemiyaya səbəb ola bilər. Bununla belə, anemiyanın ən geniş yayılmış səbəbi dəmir çatışmazlığıdır və dəmir çatışmazlığı anemiyası kimyaterapiyaya bağlı anemiyadan fərqli vəziyyətdir.

Kimyaterapiyaya bağlı anemiyanın əlamətləri

Kimyaterapiyaya bağlı anemiyanın əlamətlərinə bunlar daxil ola bilər:

• Yorğunluq
• Süstlük
• Təngnəfəslik
• Başgicəllənmə
• Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi
• İştahasızlıq
• Depressiya

Lakin bu əlamətlər digər sağlamlıq problemlərindən də qaynaqlana bilər. Belə əlamətlər olduqda ehtiyat üçün mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.

Kimyaterapiyaya bağlı anemiya necə diaqnoz edilir?

Kimyaterapiyaya bağlı anemiyanın (KBA) diaqnozu üçün həkim adətən bunları edir:

• Fiziki müayinə
• Əlamətlər barədə suallar
• Kimyaterapiya və hazırda alınan digər müalicələr də daxil olmaqla tam tibbi keçmişin nəzərdən keçirilməsi

Sonra həkim anemiyanı təsdiqləmək və digər mümkün səbəbləri istisna etmək üçün müxtəlif testlər istəyə bilər. Bu testlərə hemoqram (tam qan sayımı) daxil ola bilər. Test qanın müxtəlif komponentləri barədə məlumat verir və anemiya əlamətlərini göstərə bilər. Mütəxəssislər sümük iliyi testi də istəyə bilərlər; bu, sümük iliyinin sağlam olub-olmadığını və normal miqdarda qan hüceyrəsi yaradıb-yaratmadığını göstərir.

Hemoqramda “HGB” anemiyanı necə göstərir?

Hemoqlobin (HGB)

Hemoqlobin qırmızı qan hüceyrələrində olan zülaldır və bədən toxumalarına oksigen daşıyır. Hemoqlobin səviyyələrinin hemoqramda ölçülməsi ilə anemiya əlamətləri müəyyən edilə bilər. Normal dəyərlər belədir:

• Kişilər üçün: 13,8 ilə 17,2 g/dL
• Qadınlar üçün: 12,1 ilə 15,1 g/dL

Hemoqlobin bu normal aralıqlardan aşağı olduqda anemiya diaqnozu qoyulur. Aşağı hemoqlobin qırmızı qan hüceyrələrinin oksigeni səmərəli daşıya bilmədiyini göstərir; bu da yorğunluq, təngnəfəslik, ürəkdöyünmə və tez yorulma kimi əlamətlərə səbəb ola bilər.

Ağ qan hüceyrələri (WBC)

Ağ qan hüceyrələri bədəni infeksiyalardan və xəstəliklərdən qoruyur. Hemoqramda WBC sayı bədənin hazırkı infeksiya və ya iltihab vəziyyətini göstərir. Normal WBC sayı 4000-11000 hüceyrə/mcL arasındadır. Yüksək WBC infeksiya ilə mübarizəni və ya iltihabı göstərə bilər. Aşağı WBC, yəni leykopeniya, bədənin infeksiyalara qarşı daha zəif olması deməkdir. WBC sayı 3 min hüceyrə/mcL-dən aşağı olduqda adətən kimyaterapiya verilmir və sümük iliyinin bərpası üçün müalicə təxirə salına bilər.

Trombositlər (PLT)

Trombositlər qanın laxtalanmasına kömək edən kiçik hüceyrələrdir. Hemoqramda PLT sayı qanın laxtalanma qabiliyyətini göstərir. Normal PLT sayı 150000-450000 hüceyrə/mcL arasındadır. Aşağı PLT qanaxma, yüksək PLT isə tromboz riskinin artmasını göstərə bilər. PLT sayı 100 min hüceyrə/mcL-dən aşağı olduqda adətən kimyaterapiya verilmir və sümük iliyinin bərpası üçün müalicə təxirə salına bilər.

Xərçəng xəstəsinə niyə qan köçürülür?

Qan transfuziyası (köçürülməsi) KBA üçün müalicə seçimidir. Bu, donordan alınmış qırmızı qan hüceyrələrinin köçürülməsidir. Prosedur ağır və əlamət verən anemiyası və ya qanaxması olanlara faydalı ola bilər; adətən hemoqlobin 9 g/dL-dən aşağı olduqda qırmızı qan hüceyrələrinin köçürülməsi düşünülür. Lakin transfuziyadan əvvəl mütəxəssislər davam edən kimyaterapiyanın intensivliyi və ümumi sağlamlıq vəziyyəti də daxil olmaqla bir çox amili nəzərə alırlar.

Kimyaterapiyada aşağı qan göstəriciləri necə yüksəldilir?

KBA üçün dərman müalicələri də seçimdir. Mütəxəssislər qırmızı qan hüceyrələrinin yaranmasını stimullaşdıran dərmanları tövsiyə edirlər. Bunlar eritropoetin stimullaşdırıcı preparatlar (ESA-lar) adlanır və eritropoetin hormonunun rekombinant formalarıdır. Lakin 2020-ci il tədqiqatı ESA istifadəsinin bəzi risklər daşıdığını və bəzi hallarda istifadə edilməməli olduğunu göstərib. ESA-lar eritroid progenitor hüceyrələrin bölünməsini və fərqliləşməsini stimullaşdırır. Nümunələr:

• Epoetin
• Darbepoetin
• Metoksi polietilen qlikol-epoetin beta

Bu tədqiqat ESA-ların KBA olanlarda tromboembolik hadisə riskini artırdığı üçün istifadə edilməməli olduğunu bildirir. KBA olan bir şəxsin ESA müalicəsindən müsbət təsir görməsi 4-6 həftə çəkə bilər və bu şəxslərin üçdə biri yalnız ESA müalicəsinə cavab vermir.

Kimyaterapiyadan başqa radioterapiya və ya immunoterapiya da anemiya yaradırmı?

Radioterapiya və immunoterapiya kimi digər xərçəng müalicələri də — kimyaterapiya qədər intensiv olmasa da — anemiyaya səbəb ola bilər. Bu müalicələr xərçəng hüceyrələrini hədəfləyərkən sağlam hüceyrələrə də zərər verə və anemiya kimi əlavə təsirlərə yol aça bilər. Lakin bu müalicələrin anemiyaya səbəb olub-olmaması barədə daha çox araşdırma lazımdır.

Kimyaterapiyaya bağlı anemiya nə qədər davam edir?

KBA-nın müddəti istifadə olunan kimyaterapiya dərmanlarının növü, dozası və şəxsin ümumi sağlamlığına görə dəyişə bilər. KBA olan şəxs kimyaterapiyanı bitirdikdən sonra əlamətlərdə yaxşılaşma hiss edə bilər. Bu yaxşılaşma prosesi 2-4 həftə çəkə bilər.

Kimyaterapiyaya bağlı anemiyanın mümkün ağırlaşmaları hansılardır?

Anemiya həyat keyfiyyətinə təsir edə və xərçəng xəstələrində ömrü qısalda bilər. Hüceyrələr kifayət qədər oksigen almadığından insan özünü daha yorğun hiss edə bilər. Ürək daha çox işləyə, bu da ürək problemlərinə səbəb ola və ya mövcud problemləri ağırlaşdıra bilər. Ağır anemiya xərçəng müalicəsinə təsir edə və ya onu gecikdirə bilər. Kimyaterapiya dozasının azaldılması lazım gələ bilər və bu, xərçəng müalicəsinin daha az təsirli olmasına gətirib çıxara bilər. Anemiya həkimlər tərəfindən idarə olunacaq və bununla mümkün ağırlaşma riskləri azaldıla bilər.

Qısaca kimyaterapiyaya bağlı anemiya

Kimyaterapiyaya bağlı anemiya kimyaterapiya dərmanları qırmızı qan hüceyrələri yaradan sümük iliyi hüceyrələrini zədələdikdə ortaya çıxa bilən əlavə təsirdir. KBA əlamətlərinə yorğunluq, təngnəfəslik və başgicəllənmə daxildir. Həkimlər fiziki müayinə, qan testləri, sümük iliyinin aspirasiyası və ya biopsiyasından sonra KBA diaqnozu qoya bilərlər. Müalicə qan transfuziyalarını və qırmızı qan hüceyrələrinin yaranmasını stimullaşdıran dərmanları əhatə edə bilər. KBA-nın müddəti kimyaterapiya dərmanlarının növü, dozası və şəxsin ümumi sağlamlığına görə dəyişir.