კიბოს მკურნალობის 12 საყურადღებო მიღწევა 2022 წლიდან

სამეცნიერო მიღწევების წვლილი ადამიანის ჯანმრთელობაში ზოგჯერ შეუმჩნეველი რჩება ან პროგრესი ძალიან ნელი ჩანს, თუმცა კიბოს სფეროში მნიშვნელოვანი სამეცნიერო განვითარება ყოველდღე ხდება. იმდენად, რომ მსოფლიოში მედიცინის სფეროში ჩატარებული სამეცნიერო კვლევების თითქმის ნახევარი ამ მიმართულებაზე მოდის.

ამ მიმოხილვაში ჩამოვთვალეთ კიბოს სფეროს რამდენიმე საყურადღებო კვლევა, რომელთა შედეგები 2022 წელს იყო წარმოდგენილი.

1. კუჭის იშვიათი სიმსივნისთვის შემუშავებული კომბინირებული მკურნალობა

ერთ-ერთი პირველი „ჭკვიანი“ პრეპარატი (მოლეკულურად მიზნობრივი კიბოს მკურნალობა), imatinib (Gleevec), გასტროინტესტინური სტრომული სიმსივნის (GIST) სახელით ცნობილი კუჭის იშვიათი კიბოს სტანდარტული მკურნალობაა. თუმცა პაციენტებს მის მიმართ ხშირად რეზისტენტობა უვითარდებათ. Memorial Sloan Kettering კიბოს ცენტრის მეცნიერისა და სამედიცინო ონკოლოგის, Dr. Ping Chi-ს, ხელმძღვანელობით ჩატარებულ მე-2 ფაზის კლინიკურ კვლევაში გამოქვეყნდა, რომ სხვა მიზნობრივი პრეპარატის, binimetinib-ის (Mektovi), imatinib-თან კომბინაციამ მხოლოდ imatinib-ით ჩვეულებრივ ნანახზე გაცილებით უკეთესი პასუხი გამოიწვია. Dr. Chi-ს კვლევას საფუძველი ათ წელზე მეტი ხნის წინ, მისი მკვლევარად მუშაობის წლებში ჩაეყარა. შედეგები 2022 წლის 18 იანვარს Journal of Clinical Oncology ჟურნალში ინტერნეტით გამოქვეყნდა.

2. მნიშვნელოვანი მიღწევები პროსტატის კიბოში

• პროსტატის სპეციფიკური მემბრანული ანტიგენის (PSMA) სახელით ცნობილი ცილის დადებითი სტატუსის მქონე მეტასტაზური კასტრაციის მიმართ რეზისტენტული პროსტატის კიბოს პაციენტებისთვის მიზნობრივი რადიოპრეპარატი ლუტეციუმი Lu 177 vipivotide tetraxetan (Pluvicto) FDA-მ (აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ) 2022 წლის 23 მარტს დაამტკიცა. ეს დამტკიცება თერანოსტიკის (თერაპიული + დიაგნოსტიკური = როგორც დიაგნოზის, ისე მკურნალობისთვის) სფეროს უახლესი მიღწევა იყო, სადაც რადიოაქტიური ნივთიერებები კიბოს უჯრედების გამოსახვისა და ნორმალური უჯრედების დაუზიანებლად განადგურებისთვის გამოიყენება.
• „საშუალო რისკის“ პროსტატის კიბოსთვის — უმეტესად პროსტატის ერთ უბანში შემოფარგლული მცირე სიმსივნეებისთვის — გამოჩნდა ახალი, ლოკალური მკურნალობა. ეს არის მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულებით (MRG) მართული ფოკალური მიდგომა, სახელად მაღალი ინტენსივობის ფოკუსირებული ულტრაბგერა (HIFU). 2022 წლის 14 ივნისს უროლოგიური კიბოს ქირურგ Behfar Ehdaie-ს ჯგუფმა 101 პაციენტის მომცველი ამ ახალი მეთოდის მე-2 ფაზის კლინიკური კვლევის შედეგები Lancet Oncology ჟურნალში გამოაქვეყნა. შედეგებმა აჩვენა, რომ ნაკლებად ინვაზიურმა მეთოდმა მონაწილეთა 88%-ში იმუშავა.
• MRG-ით მხარდაჭერილი რადიოთერაპიის სახელით ცნობილი ტექნიკა, სხივური თერაპიის სესიებისას მრავალი MRG გამოსახულების მიღებით, სიმსივნის მოძრაობასა და სუნთქვით გამოწვეულ პოზიციურ ცვლილებებს რეალურ დროში ასწორებს. მეთოდი ექიმებს საშუალებას აძლევს, სიმსივნეები 5 სესიაში გაანადგურონ მათ უშუალოდ მეზობელი უჯრედების დაუზიანებლად. 2022 წლის ოქტომბერში ამერიკის რადიაციული ონკოლოგიის საზოგადოების ყოველწლიურ შეხვედრაზე წარმოადგინეს კვლევის შედეგები, რომლებმაც ამ მკურნალობის უსაფრთხოება და ეფექტიანობა აჩვენა.

3. შარდის ბუშტის კიბოსთვის შემუშავებული მკურნალობები

• შარდის ბუშტის ამოკვეთა (რადიკალური ცისტექტომია) მისი კიბოს ეფექტიანი მკურნალობაა, თუმცა პაციენტები ხშირად ღელავენ ოპერაციის გავლენაზე ცხოვრების ხარისხზე. უროლოგიური ქირურგის Dr. Bernard Bochner-ის ხელმძღვანელობით ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ რადიკალური ცისტექტომიის შემდეგ პაციენტები კარგად აღდგებიან. 411 ადამიანის გამოკითხვით დადგინდა, რომ ოპერაციის შემდეგ, პირველ 3 თვეშიც კი, ცხოვრების ხარისხი მნიშვნელოვნად არ შემცირდა. შედეგები 2022 წლის მარტში European Urology ჟურნალში გამოქვეყნდა.
• მეტასტაზური შარდის ბუშტის კიბოს პაციენტებისთვის ახალი კომბინირებული მკურნალობის დადებითი შედეგები გამოქვეყნდა. ამ მიზნით enfortumab vedotin-ისა და იმუნოთერაპიული pembrolizumab-ის (Keytruda) კომბინაციის ეფექტიანობა გამოსცადეს. ნაჩვენები იყო, რომ ამ კომბინაციამ პაციენტების დაახლოებით 65%-ში სიმსივნეები შეამცირა. კვლევის შედეგები 2022 წლის სექტემბერში European Society for Medical Oncology საზოგადოების ყოველწლიურ შეხვედრაზე წარადგინეს.

4. ქირურგიული გარდატეხა ახალგაზრდა ონკოლოგიური პაციენტების რეპროდუქციული უნარის შენარჩუნებაში

აშშ-ში ცნობილი პირველი საშვილოსნოს ტრანსპოზიციის ოპერაცია გინეკოლოგიურმა ქირურგმა Dr. Mario Leitao-მ და მისმა კოლეგამ Dr. Jennifer Mueller-მა 2022 წლის აპრილში აღწერეს. რევოლუციური ოპერაცია მოიცავს საშვილოსნოს დროებით მუცლის კედელთან გადატანას, რათა მენჯის დასხივებით გამოწვეულ დაზიანებას აარიდონ. პირველად კოლორექტული კიბოს მქონე ქალზე ჩატარებულ ამ რთულ ოპერაციაში მრავალი სპეციალისტი მონაწილეობდა. მოგვიანებით პროცედურა, რომელიც მკურნალობის მაღალკოორდინირებულ გეგმას მოითხოვს, სხვა პაციენტებსაც ჩაუტარდათ.

5. სწორი ნაწლავის კიბოს გაქრობა ექსპერიმენტული იმუნოთერაპიის შემდეგ

სამედიცინო ონკოლოგ Dr. Andrea Cercek-ისა და მისი კოლეგის Dr. Luis Diaz-ის ხელმძღვანელობით ჩატარებულ მცირე, მაგრამ ისტორიულ კვლევაში აღმოჩნდა, რომ გარკვეული გენური მუტაციების მქონე სწორი ნაწლავის (მსხვილი ნაწლავის ბოლო ნაწილის) კიბოს პაციენტებში იმუნოთერაპიამ კიბო სრულად გააქრო. ამით მათ თავიდან აარიდეს ისეთი რთული სტანდარტული მკურნალობების გვერდითი მოვლენები, როგორიცაა დასხივება, ოპერაცია და ქიმიოთერაპია. საკონტროლო წერტილის ინჰიბიტორის კლასის იმუნოთერაპია, dostarlimab (Jemperli) გამოიცადა პაციენტებში, რომელთაც მე-2 ან მე-3 სტადიის სწორი ნაწლავის კიბო ჰქონდათ, კლასიფიცირებული როგორც mismatch repair-ის (არასწორი შეწყვილების აღდგენის) დეფიციტი (MMRd) ან მიკროსატელიტური არასტაბილურობა (MSI). კვლევაში მონაწილე 14 პაციენტი ორ წელზე მეტი ხნის შემდეგ კიბოსგან თავისუფალი იყო. შედეგები 2022 წლის ივნისში The New England Journal of Medicine (NEJM) ჟურნალში გამოქვეყნდა და იმავე დღეს ამერიკის კლინიკური ონკოლოგიის საზოგადოების (ASCO) შეხვედრაზე წარადგინეს.

6. პანკრეასის კიბოს mRNA ვაქცინამ დადებითი შედეგები აჩვენა

Covid-19-ის პანდემიით მთელ მსოფლიოში ცნობილი mRNA ვაქცინები მანამდეც კიბოს მკურნალობის კვლევებში შეისწავლებოდა. წელს სხვადასხვა ჯგუფის მიერ გამოქვეყნებულ კვლევებში mRNA ვაქცინის გავლენა პანკრეასის კიბოზე გამოსცადეს. ამ ვაქცინების გასაღებია პანკრეასის კიბოს უჯრედებისთვის სპეციფიკური ცილები, რომლებსაც ნეოანტიგენებს ვუწოდებთ. ისინი იმუნურ სისტემას ეუბნება, რომ პანკრეასის კიბო ამოიცნოს და შეუტიოს. ვაქცინები ინდივიდუალურად მზადდება და მოსალოდნელია, რომ პანკრეასის კიბოს უჯრედების ამოცნობით მათ გასანადგურებლად იმუნურ უჯრედებს წაახალისებს.

7. ინოვაციური HER2-მიზნობრივი პრეპარატები ძუძუსა და ფილტვის კიბოში

• სხეულის სხვა ნაწილებში გავრცელებული, ქირურგიულად ამოუკვეთავი და HER2-ის დაბალი დონის მქონე ძუძუს კიბოს პაციენტებისთვის პირველი მიზნობრივი მკურნალობა, transtuzumab deruxtecan (T-DXd ან Enhertu) საერთაშორისო კვლევით FDA-მ 2022 წლის 5 აგვისტოს დაამტკიცა. კვლევამ აჩვენა, რომ T-DXd HER2-ს მისი ცილის დაბალი დონის დროსაც ბლოკავდა. პაციენტების 55%-ში მიღებული ეს დადებითი შედეგები NEJM ჟურნალში გამოქვეყნდა.
• 2022 წლის 11 აგვისტოს FDA-მ T-DXd HER2 გენის მუტაციებით გამოწვეული არაწვრილუჯრედოვანი ფილტვის კიბოსთვისაც დაამტკიცა. პრეპარატი ორნაწილიანი ანტისხეულ-პრეპარატის კონიუგატია: ძლიერი ქიმიოთერაპიული დოზა და კიბოს უჯრედებში მოთავსებადი ანტისხეული. რადგან ანტისხეული ქიმიოთერაპიულ ტვირთს უშუალოდ სამიზნეს აწვდის, ტრადიციული ქიმიოთერაპიის გვერდით მოვლენებს ამცირებს. ეს კონიუგატი სხვა HER2-მიზნობრივ პრეპარატებზე ეფექტიანია.

8. ინდივიდუალურად მორგებული მკურნალობა მოლეკულური ტესტებით იშვიათი სარკომების მქონე ადამიანებისთვის

ძვლებისა და რბილი ქსოვილების იშვიათი კიბოების, სარკომების, გენეტიკის გასაანალიზებლად ორი უდიდესი კვლევა ჩატარდა. ზოგადად სარკომები კლასიკურ ქიმიოთერაპიასა და ახალი თაობის იმუნოთერაპიას ნაკლებად პასუხობს. ამიტომ მოლეკულური/გენეტიკური სამიზნეებისკენ მიმართული მკურნალობა მათთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. გაანალიზდა ათასობით სარკომა, განსაკუთრებით რთულად დიაგნოსტირებადი და სამკურნალო სიმსივნეები, და მიგნებები 2022 წლის 15 ივნისს Nature Communications ჟურნალში გამოქვეყნდა. ამ სპეციალურმა მოლეკულურმა ტესტებმა შეიძლება შემოგვთავაზოს სტანდარტულ ქიმიოთერაპიაზე უფრო ეფექტიანი და ნაკლები გვერდითი მოვლენების მქონე მკურნალობა.

9. იმედის მომცემი ახალი CAR-T უჯრედული თერაპია მრავლობითი მიელომისთვის

ახალი CAR T-უჯრედული თერაპია, რომელშიც პაციენტის საკუთარი იმუნური უჯრედები კიბოს უჯრედებზე თავდასხმისთვისაა შექმნილი, სისხლის კიბოს ერთ-ერთი ფორმის, მრავლობითი მიელომის, სამკურნალოდ უსაფრთხო და ეფექტიანი აღმოჩნდა. იგი GPR5CD-ის სახელით ცნობილ ცილას უმიზნებს. წინარე მკურნალობების მიუხედავად პროგრესირებული მრავლობითი მიელომის მქონე 17 პაციენტის კვლევაში საერთო ჯამში 71%-მა მკურნალობას უპასუხა. მათ კიბო შეუმცირდათ ან გაუქრათ, თუმცა ზოგიერთს მძიმე გვერდითი მოვლენებიც ჰქონდა. უფრო დაბალი დოზის მიმღებ 12 პაციენტში მართვადი გვერდითი მოვლენების მქონე დოზის პასუხის სიხშირე 58% იყო. კვლევა 2022 წლის 9 სექტემბერს NEJM ჟურნალში გამოქვეყნდა.

10. FDA-მ გვიანი სტადიის ღვიძლის კიბოს ახალი კომბინირებული იმუნოთერაპია დაამტკიცა

ღვიძლის კიბოს ყველაზე გავრცელებული ტიპის, ჰეპატოცელულური კიბოს, მქონე პაციენტებისთვის Imfinzi-ისა და Imjudo-ს სახელით ცნობილი იმუნოთერაპიული პრეპარატების კომბინაცია FDA-მ 2022 წლის 24 ოქტომბერს დაამტკიცა. 1117 პაციენტის მომცველი HIMALAYA კლინიკური კვლევის მიხედვით, მხოლოდ კინაზის ინჰიბიტორ sorafenib-ის (Nexavar) მიმღებ პაციენტებთან შედარებით ახალი კომბინაციის მიმღებ პაციენტებში 3-წლიანი გადარჩენა უფრო მაღალი იყო (20,2%-ის წინააღმდეგ 30,7%). მხოლოდ durvalumab-ის ჯგუფში ეს მაჩვენებელი 24,7% იყო. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, კომბინაციამ სიკვდილის რისკი 22%-ით შეამცირა.

11. FDA-მ ჰისტიოციტური კიბოს სახელით ცნობილი სისხლის იშვიათი დარღვევებისთვის მიზნობრივი პრეპარატი დაამტკიცა

ნეიროონკოლოგ Dr. Eli Diamond-ის ხელმძღვანელობით ჩატარებული კვლევის წყალობით cobimetinib (Cotellic) FDA-მ 2022 წლის 1 ნოემბერს დაამტკიცა სისხლის დარღვევების ჯგუფისთვის, რომელიც Erdheim-Chester-ის, Rosai-Dorfman-ის დაავადებებსა და ლანგერჰანსის უჯრედულ ჰისტიოციტოზს მოიცავს. ლაბორატორიული კვლევებით დადგინდა, რომ cobimetinib, რომელიც მელანომის სამკურნალოდ უკვე დამტკიცებული მიზნობრივი პრეპარატია, შესაძლოა ჰისტიოციტოზის ეფექტიანი მკურნალობა იყოს.

12. კვლევა, რომელმაც აჩვენა ფილტვის კიბოს გადარჩენის მაჩვენებლების გაუმჯობესების შესაძლებლობა

კვლევა, რომელმაც აჩვენა, რომ ფილტვის კიბოს გადარჩენის მაჩვენებლები შეიძლება გაუმჯობესდეს, 2022 წლის 10 ნოემბერს Nature Medicine ჟურნალში გამოქვეყნდა. თხევადი ბიოფსიები სისხლის ტესტებია, რომლებიც სისხლში მოცირკულირე მცირე რაოდენობის კიბოს DNA-ს გამოვლენას ისახავს მიზნად და შეიძლება თითოეული პაციენტისთვის ყველაზე ეფექტიანად მოსალოდნელი მიზნობრივი პრეპარატები გამოავლინოს. კვლევა მოიცავდა არაწვრილუჯრედოვანი ფილტვის კიბოს სამკურნალოდ თხევადი ბიოფსიის ჩატარების მქონე 1000-ზე მეტი პაციენტის დაკვირვებას. მოლეკულური ტესტის შემდეგ მიზნობრივ მკურნალობებზე წვდომის მქონე პაციენტებში სიკვდილი 37%-ით შემცირდა.