Xərçəng Müalicəsində 2022-ci İlin Diqqətçəkən 12 Yeniliyi

Elmi irəliləyişlərin insan sağlamlığına töhfələri bəzən görünmür və ya çox yavaş sayılır, amma xərçəng sahəsində hər gün mühüm elmi yeniliklər olur. Dünyada tibbi elmi tədqiqatların az qala yarısı bu sahədə aparılır.

Bu xülasədə 2022-ci ildə nəticələri təqdim olunan diqqətçəkən araşdırmaların bəzilərini sadaladıq.

1. Nadir Mədə Şişi üçün Hazırlanmış Kombinə Müalicə

İlk hədəfli dərmanlardan (molekulyar hədəfə yönəlmiş xərçəng müalicəsi) imatinib (Gleevec) qastrointestinal stromal şiş (GIST) adlanan nadir mədə xərçəngi üçün standart müalicədir. Lakin xəstələrdə çox vaxt dərmana müqavimət yaranır. Memorial Sloan Kettering Xərçəng Mərkəzində alim və tibbi onkoloq Dr. Ping Chi-nin rəhbərlik etdiyi faza 2 klinik tədqiqatda imatiniblə başqa hədəfli dərman binimetinibin (Mektovi) kombinasiyasının tək imatiniblə adətən görüləndən daha yaxşı cavab verdiyi bildirildi. Dr. Chi-nin tədqiqatı on ildən çox əvvəl tədqiqat əməkdaşı olduğu dövrə əsaslanırdı. Nəticələr 18 Yanvar 2022-də Journal of Clinical Oncology jurnalında internetdə dərc olundu.

2. Prostat Xərçəngində Böyük Yeniliklər

• Prostata spesifik membran antigeni (PSMA) adlı zülalı müsbət olan metastatik kastrasiyaya davamlı prostat xərçəngli xəstələr üçün hədəfli radioaktiv dərman lutesyum Lu 177 vipivotide tetraxetan (Pluvicto) 23 Mart 2022-də FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) tərəfindən təsdiqləndi. Bu təsdiq xərçəng hüceyrələrini görüntüləmək və normal hüceyrələrə zərər vermədən məhv etmək üçün radioaktiv maddələrdən istifadə edən teranostika (terapevtik + diaqnostik = həm diaqnoz, həm müalicə) sahəsində son yenilik idi.
• “Orta riskli” sayılan, əsasən prostatın bir sahəsi ilə məhdud kiçik şişlər üçün yerli müalicə adlanan yeni üsul ortaya çıxdı. Bu, maqnit-rezonans görüntüləmə (MRG) nəzarəti altında yüksək intensivlikli fokuslanmış ultrasəs (HIFU) adlı fokal yanaşmadır. 14 İyun 2022-də uroloji xərçəng cərrahı Behfar Ehdaie-nin rəhbərlik etdiyi heyət 101 xəstəni əhatə edən faza 2 klinik tədqiqatın nəticələrini Lancet Oncology jurnalında dərc etdi. Nəticələr daha az müdaxilə tələb edən üsulun iştirakçıların 88%-ində fayda verdiyini göstərdi.
• MRG dəstəkli radioterapiya adlanan üsul seanslarda çoxsaylı MRG görüntüləri ilə şiş hərəkətlərini və nəfəsalma ilə mövqe dəyişikliklərini real vaxtda uyğunlaşdırır. Həkimlərə yaxın hüceyrələrə zərər vermədən şişləri 5 seansda məhv etmək imkanı verir. Oktyabr 2022-də Amerika Radiasiya Onkologiyası Cəmiyyətinin illik toplantısında üsulun təhlükəsiz və effektiv olduğunu göstərən tədqiqatın nəticələri təqdim olundu.

3. Sidik Kisəsi Xərçəngi üçün Hazırlanmış Müalicələr

• Sidik kisəsinin çıxarılması (radikal sistektomiya) effektiv müalicədir, lakin xəstələr adətən həyat keyfiyyətinə təsirindən narahatdırlar. Uroloji cərrah Dr. Bernard Bochner-in rəhbərlik etdiyi tədqiqatda xəstələrin əməliyyatdan sonra yaxşı sağaldığı göstərildi. 411 nəfərin sorğusunda əməliyyatdan sonra, hətta ilk 3 ayda həyat keyfiyyətinin əhəmiyyətli azalmadığı aşkarlandı. Nəticələr Mart 2022-də European Urology jurnalında dərc olundu.
• Metastatik sidik kisəsi xərçəngi üçün yeni kombinə müalicənin müsbət nəticələri bildirildi. Bu məqsədlə enfortumab vedotin və immunoterapiya pembrolizumab (Keytruda) kombinasiyasının effektivliyi sınaqdan keçirildi. Xəstələrin təxminən 65%-ində şişləri kiçiltdiyi göstərildi. Nəticələr Sentyabr 2022-də European Society for Medical Oncology təşkilatının illik toplantısında təqdim olundu.

4. Gənc Xərçəng Xəstələrinin Reproduktiv Qabiliyyətinin Qorunmasında Cərrahi Dönüş Nöqtəsi

ABŞ-da məlum ilk uşaqlıq transpozisiyası əməliyyatı ginekoloji cərrah Dr. Mario Leitao və həmkarı Dr. Jennifer Mueller tərəfindən Aprel 2022-də bildirildi. Bu inqilabi əməliyyat çanağın şüalanmadan zədələnməməsi üçün uşaqlığın müvəqqəti qarın divarına köçürülməsini əhatə edir. İlk dəfə kolorektal xərçəngli qadında aparılan mürəkkəb əməliyyatda bir çox mütəxəssis iştirak etdi. Sonra yüksək səviyyədə əlaqələndirilmiş müalicə planı tələb edən prosedur başqa xəstələrə də tətbiq olundu.

5. Eksperimental İmmunoterapiyadan Sonra Düz Bağırsaq Xərçənginin Yox Olması

Tibbi onkoloq Dr. Andrea Cercek və həmkarı Dr. Luis Diaz-ın rəhbərlik etdiyi kiçik, amma tarixi tədqiqatda müəyyən gen mutasiyaları olan düz bağırsaq xərçəngli xəstələrdə immunoterapiyanın xərçəngi tam aradan qaldırdığı aşkarlandı. Beləliklə xəstələr standart şüa, cərrahiyyə və kimyaterapiya kimi çətin müalicələrin yan təsirlərindən yayındılar. Nəzarət nöqtəsi inhibitoru sinfindən immunoterapiya olan dostarlimab (Jemperli) mismatch repair (səhv cütləşmənin təmiri) çatışmazlığı (MMRd) və ya mikrosatellit qeyri-sabitliyi (MSI) kimi təsnif edilən 2-ci və ya 3-cü mərhələ düz bağırsaq xərçəngində sınaqdan keçirildi. Tədqiqatdakı 14 xəstə iki ildən çox müddətin sonunda xərçəngdən azad idi. Nəticələr İyun 2022-də The New England Journal of Medicine (NEJM) jurnalında dərc olundu və həmin gün Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyətinin (ASCO) toplantısında təqdim edildi.

6. Mədəaltı Vəzi Xərçəngi üçün mRNA Peyvəndi Müsbət Nəticələr Göstərdi

Covid-19 pandemiyası ilə dünyada tanınan mRNA peyvəndləri ondan əvvəl də xərçəng müalicəsində araşdırılırdı. Bu il müxtəlif heyətlərin dərc etdiyi tədqiqatlarda mədəaltı vəzi xərçənginə təsirləri yoxlanıldı. Əsas məqam bu xərçəng hüceyrələrinə spesifik, neoantigen adlandırdığımız zülallardır. Bunlar immun sisteminə xərçəngi tanımağı və ona hücum etməyi bildirir. Peyvəndlər fərdi hazırlanır; xərçəng hüceyrələrini tanıyıb immun hüceyrələrinin onları məhv etməsini stimullaşdırması gözlənilir.

7. Süd Vəzi və Ağciyər Xərçəngində İnnovativ HER2 Hədəfli Dərmanlar

• Bədənin başqa yerlərinə yayılmış, cərrahi çıxarıla bilməyən və HER2 səviyyəsi aşağı olan süd vəzi xərçəngli xəstələr üçün ilk hədəfli müalicə transtuzumab deruxtecan (T-DXd və ya Enhertu) beynəlxalq tədqiqat əsasında FDA tərəfindən 5 Avqust 2022-də təsdiqləndi. T-DXd-nin HER2-ni zülal səviyyəsi aşağı olduqda belə blokladığı göstərildi. Süd vəzi xərçəngli xəstələrin 55%-ində əldə olunan bu müsbət nəticələr NEJM jurnalında dərc olundu.
• 11 Avqust 2022-də FDA HER2 geninin mutasiyalarından yaranan kiçikhüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi üçün də T-DXd-ni təsdiqlədi. Bu, iki hissəli anticisim-dərman konjuqatıdır: güclü kimyaterapiya dozası və xərçəng hüceyrələrinə yerləşən anticisim. Anticisim yükü birbaşa hədəfə çatdırdığı üçün ənənəvi kimyaterapiyanın yan təsirlərini azaldır. Bu konjuqat HER2-ni hədəfləyən başqa dərmanlardan daha effektivdir.

8. Nadir Sarkomlarda Molekulyar Testlərlə Fərdiləşdirilmiş Müalicə

Sümük və yumşaq toxumaların nadir xərçəngləri olan sarkom şişlərinin genetikasını təhlil edən ən böyük iki tədqiqat aparıldı. Sarkomlar klassik kimyaterapiyalara və yeni nəsil immunoterapiyalara daha az cavab verməyə meyillidir. Buna görə molekulyar/genetik hədəfli müalicələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə diaqnozu və müalicəsi çətin minlərlə sarkom təhlil edildi, tapıntılar 15 İyun 2022-də Nature Communications jurnalında dərc olundu. Xüsusi molekulyar testlər standart kimyaterapiyadan daha effektiv, yan təsirləri az olan fərdi müalicə tövsiyələri verə bilər.

9. Multipl Miyelom üçün Ümidverici Yeni CAR-T Hüceyrə Müalicəsi

Xəstənin öz immun hüceyrələrinin xərçəng hüceyrələrinə hücumu üçün hazırlandığı yeni CAR T-hüceyrə müalicəsinin multipl miyelom kimi qan xərçənginin müalicəsində təhlükəsiz və effektiv olduğu göstərildi. Müalicə GPR5CD adlı zülalı hədəfləyir. Əvvəlki müalicələrdə xəstəliyi irəliləyən 17 multipl miyelom xəstəsinin tədqiqatında ümumilikdə 71%-in cavab verdiyi bildirildi. Xərçəngləri azaldı və ya yox oldu, lakin bəzilərində ciddi yan təsirlər yarandı. Aşağı doza alan 12 xəstə arasında idarə edilə bilən yan təsirlərə malik dozanın cavab nisbəti 58% idi. Tədqiqat 9 Sentyabr 2022-də NEJM jurnalında dərc olundu.

10. İrəliləmiş Qaraciyər Xərçəngi üçün Yeni Kombinə İmmunoterapiya FDA Tərəfindən Təsdiqləndi

Ən geniş yayılmış qaraciyər xərçəngi olan hepatosellülar xərçəngli xəstələr üçün Imfinzi və Imjudo adlı immunoterapiya dərmanlarının kombinasiyası 24 Oktyabr 2022-də FDA tərəfindən təsdiqləndi. 1117 xəstəli HIMALAYA klinik tədqiqatında yalnız kinaza inhibitoru sorafenib (Nexavar) alanlarla müqayisədə yeni kombinə immunoterapiya alanlarda 3 illik sağqalım yüksək idi (20,2%-yə qarşı 30,7%). Yalnız durvalumab alanlarda isə 24,7% idi. Başqa sözlə, kombinasiya ölüm riskini 22% azaltdı.

11. Histiositik Xərçəng Adlanan Nadir Qan Pozuntuları üçün Hədəfli Dərman FDA Tərəfindən Təsdiqləndi

Neyroonkologiya mütəxəssisi Dr. Eli Diamond-un rəhbərlik etdiyi tədqiqat sayəsində Erdheim-Chester, Rosai-Dorfman və Langerhans hüceyrəli histiositoz kimi xəstəlikləri əhatə edən qan pozuntularının müalicəsi üçün cobimetinib (Cotellic) 1 Noyabr 2022-də FDA tərəfindən təsdiqləndi. Laborator araşdırmalar melanomanın müalicəsinə artıq təsdiqlənmiş bu hədəfli dərmanın histiositoz üçün effektiv ola biləcəyini göstərdi.

12. Ağciyər Xərçəngində Sağqalımı Artırmağın Mümkün Olduğunu Göstərən Tədqiqat

Ağciyər xərçəngində sağqalımın yaxşılaşa biləcəyini göstərən tədqiqat 10 Noyabr 2022-də Nature Medicine jurnalında dərc olundu. Maye biopsiyalar qanda dövr edən az miqdarda xərçəng DNT-sini aşkarlamağa yönəlmiş qan testləridir və hər xəstə üçün ən effektiv olması gözlənilən hədəfli dərmanları müəyyən edə bilər. Tədqiqat kiçikhüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngindən müalicə alan və maye biopsiyası aparılmış 1000-dən çox xəstənin izlənməsini əhatə edirdi. Molekulyar testdən sonra hədəfli müalicəyə çıxışı olanlarda ölümün 37% azaldığı aşkarlandı.