მემკვიდრეობითი კიბოს რისკის ახალი ონლაინ ინსტრუმენტი — ვინ უნდა ჩაიტაროს გენეტიკური ტესტი?

მიუხედავად იმისა, რომ ყველა კიბო გენეტიკური დაზიანებით წარმოიქმნება, კიბოების დაახლოებით 10-15%-ში ეს დაზიანება მშობლებისგან გადაეცემა და ასეთ კიბოს მემკვიდრეობითი კიბო ეწოდება. 2003 წელს დასრულებულმა ადამიანის გენომის პროექტმა და შემდეგ დაწყებულმა, 2020 წელს დასრულებულმა კიბოს გენომის ატლასმა მემკვიდრეობითი კიბოების გავრცელებისა და მნიშვნელობის უკეთ გაგებას შეუწყო ხელი. თუმცა ჯერ კიდევ დიდი ხარვეზებია იმის დადგენაში, რომელი კიბოა მემკვიდრეობითი და რომელ პირებს აქვთ მემკვიდრეობითი კიბოს რისკი.

თუ ადამიანის კლინიკური მონაცემები (ადრეულ ასაკში კიბო, ოჯახური ისტორია და სხვა) მემკვიდრეობითი კიბოს ეჭვს წარმოშობს, ეს მდგომარეობა გენეტიკური ტესტით უნდა დადასტურდეს. „ვინ უნდა ჩაიტაროს მემკვიდრეობითი კიბოს გენეტიკური ტესტი?“ კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კითხვაა. სწორედ ამ საჭიროებისთვის კლინიკური გადაწყვეტილების მხარდაჭერის სისტემები იქმნება. ამ სტატიის თემა ამ მიზნით შემუშავებული ონლაინ ინსტრუმენტის კვლევაა.

გადაწყვეტილების მხარდაჭერის სისტემა მემკვიდრეობითი კიბოებისთვის

ახალ ონლაინ ინსტრუმენტს შეუძლია სწრაფად და ზუსტად ამოიცნოს პირები, რომლებსაც მემკვიდრეობით კიბოსთან დაკავშირებულ გენებში მუტაციის არსებობის მაღალი ალბათობა აქვთ და ამგვარად აჩვენოს, ვინ მიიღებს სარგებელს გენეტიკური ტესტებისგან.

PREMMplus სახელწოდების ონლაინ ინსტრუმენტი მემკვიდრეობითი კიბოს რისკთან დაკავშირებულ მრავალგენურ ტესტირებას 30 ათასზე მეტ ადამიანში მოიცავს და Dana-Farber-ის კიბოს ინსტიტუტის მკვლევრებმა შექმნეს და გადაამოწმეს. PREMMplus-ის შესახებ უახლესი სამეცნიერო კვლევა 2022 წლის 15 აგვისტოს Journal of Clinical Oncology-ში გამოქვეყნდა.

Dana-Farber-ის წარმომადგენელმა Dr Sapna Syngal-მა, „ჩვენი მიგნებები აჩვენებს, რომ PREMMplus-ს აქვს პაციენტებისა და მათი ოჯახის წევრების გენეტიკურ ტესტირებასა და კონსულტაციაზე მიმართვის მოდელის შეცვლის პოტენციალი.“ — განაცხადა მან.

ტრადიციულად, კიბოს ოჯახური ისტორიით შეშფოთებული ადამიანი გენეტიკურ კლინიკაში იგზავნება, სადაც კონსულტანტები მის სრულ ისტორიას აგროვებენ. თუმცა კიბოს გენეტიკური კონსულტაციის ცენტრების დეფიციტი მსოფლიოს ყველგან არსებობს.

„გენეტიკური კონსულტანტების დეფიციტის დროს PREMMplus შეიძლება დაეხმაროს რისკის შეფასების მოდერნიზაციას: ადამიანებს აუხსნას გენეტიკური ტესტების შედეგები და კიბოსადმი მიდრეკილების გენის აღმოჩენის შემთხვევაში არსებული არჩევანი, ხოლო კონსულტანტების დრო მიმართოს იქით, სადაც ყველაზე მეტადაა საჭირო“, — ამბობს Syngal.

როგორ მუშაობს?

ეს ახალი ინსტრუმენტი კლინიკურ მონაცემებს (ასაკს, სქესს, ეთნიკურ წარმომავლობას და 18 კიბოს პირად/ოჯახურ ისტორიას) იყენებს, რათა განსაზღვროს 19 კიბოსადმი მიდრეკილების გენში პოტენციური გენური ცვლილების (PGD) არსებობის ალბათობა.

კარგად განსაზღვრულ A კატეგორიის 11 მაღალი პენეტრანტობის კიბოს რისკის გენში PGD-ის მქონე პირების გამოსავლენად PREMMplus-ის 2,5% ან მეტი ქულა 89% – 94% მგრძნობელობითა და 97%-ზე მეტი უარყოფითი პროგნოზული მნიშვნელობით გამოირჩევა. მემკვიდრეობით კიბოებთან მჭიდროდ დაკავშირებული გენებია: APC, BRCA1, BRCA2, CDH1, EPCAM, MLH1, MSH2, MSH6, MUTYH, PMS2 და TP53.

გუნდის თქმით, ეს PGD-ები „მემკვიდრეობითი კიბოს სხვადასხვა რისკს წარმოადგენს“ . იმის ცოდნა, რომ ადამიანს მემკვიდრეობითი კიბოს რისკის გამზრდელი გენეტიკური ცვლილება აქვს, კიბოს არმქონე პირს პრევენციაში ან ძალიან ადრეულ დიაგნოსტიკაში ეხმარება. თუ ადამიანს კიბო აქვს, მისთვის შეიძლება შესაფერისი იყოს ახალი თაობის წამლები, რომლებიც მემკვიდრეობითი კიბოს გენეტიკურ ცვლილებებზეა მიმართული.  

ამ PGD-ებთან დაკავშირებული კიბოები მოიცავს Lynch-ის სინდრომთან დაკავშირებულ სიმსივნეებს, აგრეთვე ძუძუს, საკვერცხის, მსხვილი ნაწლავის, პანკრეასისა და პროსტატის კიბოს. გუნდმა განაცხადა, რომ PREMMplus-ის უნარი, ამოიცნოს ზომიერი რისკის გენებში (მაგალითად CHEK2 და ATM) PGD-ის მქონე პირები, ოდნავ ნაკლებია, თუმცა მაინც „საკმაოდ ძლიერია“ (84% – 90% მგრძნობელობა და 93%-ზე მეტი NTD).

Syngal-ის თქმით, ამ ონლაინ ინსტრუმენტის საბოლოო ხედვა ელექტრონულ სამედიცინო ჩანაწერებში (ESK) მისი ინტეგრირებაა. „ESK-ის საშუალებით ის ადამიანებს შეიძლება მიეწოდოთ ონკოლოგთან ან ოჯახის ექიმთან ვიზიტისას, ან მამოგრაფიასა თუ კოლონოსკოპიამდე. ასე, როდესაც ისინი მოვლენ, ექიმი ან ექთანი წინასწარ იქნება ინფორმირებული და საჭიროებისას გენეტიკურ ტესტირებაზე მიმართავს.“

ამჟამად ეს ინსტრუმენტი რუტინული კლინიკური გამოყენებისთვის შესაფერისი არ არის. თუმცა მიზანია, რამდენიმე თვეში ის ონლაინ გახდეს ხელმისაწვდომი.

Syngal-მა თქვა, რომ ორი ვერსია იქნება:

1. ერთი მომხმარებლისთვის მოსახერხებელი ვერსია იქნება, რომელსაც უშუალოდ პაციენტები შეავსებენ და რომელიც ეტყვის, გადალახა თუ არა გენეტიკური ტესტის საჭიროების ზღვარი. შემდეგ პაციენტი ამ ინფორმაციით ოჯახის ექიმს მიმართავს.
2. მეორე ვერსიაში ექიმი და პაციენტი ინფორმაციას პირისპირ ვიზიტისას ერთად შეავსებენ. PREMMplus ცალკეული პაციენტებისა თუ სამედიცინო პერსონალისთვის უფასო იქნება.

„იმედი გვაქვს, საავადმყოფოების სისტემები მას გამოიყენებენ. ასევე, სადაზღვევო კომპანიები დაინახავენ, ვის სჭირდება ტესტი და ამ ონლაინ ინსტრუმენტს გამოიყენებენ იმის დასადგენად, ვის დაუმტკიცონ ტესტირება.“