İrsi xərçəng riski üçün yeni onlayn vasitə – Kimlər genetik testdən keçməlidir?

Bütün xərçənglər genetik zədələnmə nəticəsində yaransa da, xərçənglərin təxminən 10-15%-ində bu genetik zədələr valideynlərdən ötürülür və belə xərçənglər irsi xərçəng adlandırılır. 2003-cü ildə tamamlanan İnsan Genomu Layihəsi və sonradan başlayaraq 2020-ci ildə tamamlanan Xərçəng Genomu Atlası sayəsində irsi xərçənglərin yayılması və əhəmiyyəti daha yaxşı başa düşüldü. Bununla belə, hansı xərçənglərin irsi olduğunun və irsi xərçəng riski altında olan şəxslərin müəyyən edilməsində hələ də böyük çatışmazlıqlar var.

Bir şəxsin klinik məlumatları (erkən yaşda xərçəng, ailə anamnezi və s.) irsi xərçəng şübhəsi yaradırsa, bu vəziyyət genetik test ilə təsdiqlənməlidir. "Kimlərin irsi xərçəng üçün genetik testdən keçməli olduğu" isə digər mühüm sualdır. Məhz bu ehtiyacı ödəmək üçün klinik qərar dəstək sistemləri hazırlanır. Məqaləmizdə bəhs etdiyimiz tədqiqat bu məqsədlə hazırlanmış onlayn vasitə haqqındadır.

İrsi xərçənglər üçün qərar dəstək sistemi

Yeni onlayn vasitə irsi xərçənglərlə əlaqəli genlərdə mutasiya olma ehtimalı yüksək şəxsləri sürətli və dəqiq müəyyən edə, bununla da kimlərin genetik testlərdən faydalanacağını göstərə bilir.

PREMMplus adlı onlayn vasitə irsi xərçəng riski ilə əlaqəli çoxgenli testdən keçmiş 30 mindən çox insanı əhatə edir və Dana-Farber Xərçəng İnstitutunun tədqiqatçıları tərəfindən hazırlanaraq təsdiqlənib. PREMMplus haqqında son elmi tədqiqat 15 avqust 2022-ci ildə Journal of Clinical Oncology jurnalında dərc olunub.

Dana-Farberdən Dr Sapna Syngal, "Nəticələrimiz PREMMplus-un xəstələrin və ailə üzvlərinin genetik test və məsləhət üçün yönləndirilmə modelini dəyişdirmək potensialına malik olduğunu göstərir.” dedi.

Ənənəvi olaraq, ailəsində xərçəng anamnezi olan və buna görə narahatlıq keçirən şəxs genetik klinikaya yönləndirilir, orada məsləhətçilər onun tam anamnezini toplayırlar. Lakin xərçəng üzrə genetik məsləhət mərkəzləri dünyanın hər yerində kifayət qədər deyil.

"Genetik məsləhətçi çatışmazlığı olduğu bir vaxtda PREMMplus insanlara genetik testlərinin nəticələrini və xərçəngə meyillilik geni aşkarlandıqda mövcud seçimləri anlamağa kömək edərək risk qiymətləndirilməsini müasirləşdirməyə və onların vaxtlarını ən çox ehtiyac duyulan sahələrə yönəltməyə yardımçı ola bilər” deyə Syngal bildirir.

Necə işləyir?

Bu yeni vasitə şəxsin xərçəngə həssaslıqla əlaqəli 19 gendə potensial gen dəyişikliyi (PGD) daşıma ehtimalını müəyyən etmək üçün klinik məlumatlardan (yaş, cins, etnik mənşə və 18 xərçəng növü üzrə şəxsi və ailə anamnezi) istifadə edir.

Yaxşı müəyyən edilmiş 11 A kateqoriyalı yüksək penetranslı xərçəng riski genində PGD daşıyan şəxslərin müəyyən edilməsi üçün 2,5% və ya daha yüksək PREMMplus göstəricisi 89% – 94% həssaslığa və 97%-dən yüksək mənfi proqnostik dəyərə malikdir. İrsi xərçənglərlə yaxından əlaqəli genlər bunlardır: APC, BRCA1, BRCA2, CDH1, EPCAM, MLH1, MSH2, MSH6, MUTYH, PMS2 və TP53.

Komanda bu PGD-lərin "müxtəlif irsi xərçəng risklərini təmsil etdiyini" bildirir. Şəxsin irsi xərçəng riskini artıran genetik dəyişiklik daşıdığını bilməsi, əgər onda xərçəng yoxdursa, xərçəngdən qorunmağa və ya çox erkən diaqnoza kömək edir. Əgər şəxsdə xərçəng varsa, irsi xərçənglə bağlı genetik dəyişiklikləri hədəfləyən yeni nəsil dərmanlar onun üçün uyğun ola bilər.  

Bu PGD-lərlə əlaqəli xərçənglərə Lynch sindromunu təşkil edən xərçənglərlə yanaşı süd vəzi, yumurtalıq, yoğun bağırsaq, mədəaltı vəzi və prostat xərçəngi daxildir. Komanda PREMMplus-un orta dərəcəli xərçəng riski genlərində (CHEK2 və ATM kimi) PGD daşıyan şəxsləri müəyyən etmək qabiliyyətinin bir qədər aşağı, lakin yenə də “kifayət qədər güclü” (84% – 90% həssaslıq və 93%-dən yüksək NTD) olduğunu bildirib.

Syngal bu onlayn vasitə ilə bağlı son məqsədinin onun elektron sağlamlıq qeydlərinə (ESK) uyğunlaşdırılması olduğunu söyləyib. “ESK vasitəsilə bu, onkoloq və ya ailə həkimi ilə görüş zamanı, yaxud mammoqrafiya və ya kolonoskopiyadan əvvəl insanlara müəyyən şəkildə çatdırıla bilər. Beləliklə, onlar gələndə həkim və ya tibb bacısı əvvəlcədən məlumatlı olacaq və uyğun olduqda onları genetik testə yönləndirə biləcək.”

Bu vasitə hazırda rutin klinik istifadə üçün uyğun deyil. Lakin məqsəd onu bir neçə ay ərzində onlayn istifadəyə təqdim etməkdir.

Syngal iki versiyanın mövcud olacağını söyləyib:

1. Birincisi, xəstələrin birbaşa doldura biləcəyi və genetik testə ehtiyac həddini keçib-keçmədiklərini bildirən, istifadəsi asan versiya olacaq. Xəstə daha sonra bu məlumatlarla ailə həkiminə müraciət edəcək.
2. Digər versiyada isə həkim və xəstə üzbəüz görüş zamanı məlumatları birlikdə dolduracaq. PREMMplus fərdi xəstələr və ya səhiyyə işçiləri üçün ödənişsiz olacaq.

“Ümid etdiyimiz budur ki, xəstəxana sistemləri bundan istifadə etsin. Həmçinin sığorta şirkətləri də kimin testə ehtiyacı olduğunu görsün və beləliklə, kimə test üçün razılıq veriləcəyini müəyyən etmək üçün bu onlayn vasitədən istifadə etsin.”