Adjuvant müalicə nədir?

Adjuvant müalicə

Adjuvant müalicə əsas xərçəng müalicəsindən sonra xərçəngin residiv (təkrarlanma) riskini azaldan tətbiqlərdir. Şişin ölçüsünə, xüsusiyyətlərinə və yayılmasına əsaslanaraq qoruyucu müalicə kimi tətbiq olunan üsullarla (kimyaterapiya, hormon müalicəsi, hədəfli dərman və radioterapiya müalicələri) xərçəngin təkrarlanma ehtimalını azaltmağı hədəfləyir.

Ən çox maraq doğuran tibbi terminlərdən biri

Xərçəng diaqnozu və müalicə prosesi xəstə, xəstənin yaxını və bəzən də həkim üçün idarə olunması son dərəcə çətin bir prosesdir. Həkimlər gündəlik həyatlarında tibbi terminlərdən istifadə etməyə çox meyllidirlər. Bu tibbi terminlər bəzən ingiliscə, bəzən də latınca ola bilər. Həkimlərin gündəlik ünsiyyətdə danışıq dili kimi tez-tez istifadə etdikləri bu terminlər xəstə ilə ünsiyyətə mənfi təsir göstərə bilər. Xəstə beynində çoxsaylı sual işarələri ilə həkimin dediklərini yerinə yetirir, lakin suallarına cavab ala bilmir. Onsuz da xərçəng kimi bir xəstəliklə ilk dəfə qarşılaşmışdır; üstəlik, bədənin anatomik quruluşu və tez-tez istifadə olunan tibbi terminlər haqqında kifayət qədər məlumatı yoxdursa, sual işarələri artır və beynində qarışıqlığa səbəb olur. Xəstə və yaxını çox vaxt xərçəng xəstəliyi və sonrasında həkimin tövsiyə etdiyi müalicə ilə bağlı bir çox təfərrüatı tam başa düşməyə bilər. Məhz buna görə xərçənglə bağlı xəstə üçün həyati əhəmiyyət daşıyan tibbi terminlər və ifadələr vaxtaşırı onlara izah edilməlidir.

Bu gün sizə həkimlərin tez-tez istifadə etdiyi və xərçəng müalicəsində xəstələrimizin başa düşməkdə çətinlik çəkdiyi terminlərdən biri olan adjuvant müalicənin nə olduğunu izah etmək istəyirəm.

Adjuvant müalicə nədir?

Hansı hallarda və kimlərdə istifadə olunur?

Adjuvant müalicə xərçəng xəstəliyində əsas müalicəyə köməkçi müalicə üsuludur. Məsələn, süd vəzi xərçəngində əsas müalicə üsulu cərrahi müdaxilədir. Əgər süd vəzi xərçəngi erkən mərhələdə, bədənin müxtəlif nahiyələrinə yayılmadan aşkar edilibsə, əsas müalicə süd vəzinin bir hissəsinin və ya hamısının, eləcə də qoltuqaltı limfa düyünlərinin çıxarılması ilə həyata keçirilən cərrahi müdaxilədir. Cərrah xəstəni gələcəkdə xəstəliyin təkrarlanma ehtimalını hesablayıb azaldacaq müalicə üsulunun olub-olmadığını öyrənmək üçün tibbi onkoloqa yönləndirir. Tibbi onkoloq əməliyyatdan sonra xəstəni qiymətləndirərkən süd vəzisindəki şişin ölçüsünə, şişin xüsusiyyətinə və xarakterinə, eləcə də qoltuqaltı limfa düyünlərinə yayılmasına əsaslanaraq təkrarlanma riskini hesablayır. Bu təkrarlanma ehtimalını müəyyən edən amil əslində şişin yaranması zamanı gözlə görə bilmədiyimiz hüceyrələrin ağciyər, qaraciyər, sümük kimi süd vəzindən və qoltuqaltından daha uzaq nahiyələrə getməsidir. Mərhələlər nəzərə alınmaqla hər xərçəng xəstəliyinin gələcəkdə təkrarlanacağı anlamına gəlmir. Lakin adətən %10 və daha yüksək təkrarlanma ehtimalı olan xəstələrə, hormonlara həssasdırsa, hormonal müalicələr, kimyaterapiya və hədəfli dərman əlavə edilir. Burada şişin xüsusiyyəti çox vacibdir. Şişin xüsusiyyətləri arasında, məsələn, qadınlıq hormonuna və ya hədəfli dərman adlandırdığımız bəzi dərman növlərinə həssas olması əməliyyatdan sonra tətbiq olunacaq köməkçi müalicəni müəyyən edən amillərdən biridir. Bunlara əsasən risk hesablanır. Şiş 1 cm-dən böyükdürsə, qoltuqaltı limfa düyünlərinə yayılıbsa və/və ya şiş mənfi xüsusiyyətlər daşıyırsa, xəstəliyin gələcəkdə təkrarlanma ehtimalı %10 və ya daha yüksək ola bilər. Xüsusilə gələcəyə yönəlik 5 illik müddətdə təkrarlanma ehtimalı %10-dən yüksək olan xərçəng növlərində qoruyucu kimyaterapiya, yəni adjuvant müalicə vermək istəyirik. Bunun səbəbi xərçəngin yaranmasının 3-5 il əvvələ dayanan bir tarixçəsinin olmasıdır. Müəyyən ölçüyə çatan şiş zamanla limfa düyünlərinə yayıla bilər, hətta xərçəng hüceyrələri qan vasitəsilə bədənin digər orqanlarına gedərək orada yerləşə bilər. Biz görüntüləmə testlərində şişi 1-3 mm-ni keçmədən görə bilmirik və görə bilmədiyimiz hüceyrələrin mövcudluğunu yalnız ehtimal yolu ilə hesablaya bilərik.

Məsələn; riyazi hesab apardıqda xərçəngin %30-larda təkrarlanma ehtimalının olduğunu deyiriksə, bu o deməkdir ki, həmin xəstəyə bənzər 100 xəstə əməliyyatdan sonra heç bir müalicə verilmədən izlənildikdə, onların 30-unda qarşıdakı 5 il ərzində xəstəlik yenidən ortaya çıxaraq təkrarlanacaq, 70 xəstə isə xəstəlik təkrarlanmadan həyatını davam etdirəcək. Adjuvant müalicə adlandırdığımız qoruyucu müalicənin məqsədi xərçəngi təkrarlayacaq bu 30 xəstəni müəyyən edə bilmədiyimiz üçün 100 xəstənin hamısını müalicə etməklə 30 xəstənin bir qisminin həyatını xilas etməkdir. Süd vəzi xərçəngində qoruyucu məqsədlə verilən kimyaterapiya, hormonal müalicə və hədəfli dərman müalicələrinin hər biri təxminən %20-30 nisbətində təkrarlanma riskini azaldır. Həmçinin yoğun bağırsaq, ağciyər və mədə xərçəngi kimi xərçəng növlərində cərrahi müalicədən sonra təkrarlanma ehtimalı yüksək olan xəstələrə əsas müalicəyə köməkçi olaraq bu riski azaldan adjuvant müalicələr (kimyaterapiya) tətbiq edilir.

Qoruyucu müalicə kimi tətbiq olunan kimyaterapiya, hormon müalicəsi və ya hədəfli dərman müalicəsi sistemik müalicələrdir və bütün bədənə təsir edir. Adjuvant radioterapiya müalicəsi isə regional təkrarlanma ehtimalı yüksək olan xəstələrdə şişin yerləşdiyi nahiyədə təkrarlanma ehtimalını azaldır.

Adjuvant müalicədə yan təsirlər

Tətbiq olunan müalicə üsulundan asılı olaraq dəyişir. Ürəkbulanma, qusma, saç tökülməsi, qan göstəricilərinin azalması və infeksiya riski ən çox qarşılaşdığımız yan təsirlərdir. Həmçinin reproduktiv yaşda olan qadınlarda və ya gənc uşaqlarda yumurtalıq funksiyalarını poza biləcəyi üçün gələcəkdə uşaq sahibi olmaq istəyən xəstələrdə bunu qorumağa yönəlmiş tədbirlər mütləq görülməlidir. Bundan əlavə, qan göstəricilərini yüksəldən və ürəkbulanma ilə qusmanın qarşısını alan dərmanlardan istifadə etməklə yan təsirlər azaldıla bilər. Bununla yanaşı, saç tökülməsinə səbəb olan kimyaterapiya müalicəsində baş dərisinə soyuq perfuziya tətbiq etməklə saçlar qoruna bilər və ya bu müddətdə tökülən saçlar üçün parik və/və ya şərf kimi kosmetik tədbirlər görülərək xəstəni narahat edən bu vəziyyət düzəldilə bilər. Hormon müalicəsi və hədəfli dərman müalicələrinə xas yan təsirlər də mövcuddur. Bunlar istifadə olunacaq dərmanın xüsusiyyətindən asılı olaraq dəyişir.

Məsələn; hormon müalicələrində isti basması, sümük əriməsinin artması və əzələ-oynaq ağrıları müşahidə oluna bilər. Bu cür hallarla qarşılaşan xəstələr həkimləri ilə məsləhətləşərək yaranan yan təsirlərə yönəlmiş müalicə ala bilərlər.

Xəstənin və yaxınının adjuvant müalicənin məntiqini anlaması çox çətin bir vəziyyətdir. Təsəvvür edin... Xəstəniz əməliyyat olunub və əməliyyatı həyata keçirən cərrah şişi tamamilə təmizlədiyini deyib. Bəs niyə kimyaterapiya və ya hormon müalicəsi alacağam? Niyə hədəfli dərmandan istifadə edəcəyəm? kimi çoxsaylı suallar xəstənin ağlına gəlir. Həqiqətən də xərçənglə ilk dəfə qarşılaşan bir insanın bu məntiqi dərk edib mənimsəməsi son dərəcə çətindir. Buna görə xəstəyə və ailəsinə adjuvant müalicənin nə üçün zəruri olduğu hərtərəfli şəkildə izah edilməli, mümkün olduqda müsbət və mənfi cəhətləri müzakirə olunmalıdır. Məqsədin nə olduğu xəstə tərəfindən nə qədər yaxşı başa düşülərsə, qarşıya çıxacaq problemlərlə mübarizə aparmaq və ya gələcəkdə yarana biləcək bəzi mənfi halların qarşısını almaq bir o qədər asan olacaq.