Ağciyər xərçəngində irsilik – nə qədər yayılıb və kimlərdə daha çoxdur?

Lung Cancer jurnalında 28 iyul 2024-cü ildə dərc edilmiş, Latın Amerikasında aparılmış GERMLUNG tədqiqatının nəticələrinə görə,

• gənc yaş, ailədə ağciyər xərçəngi tarixçəsi və siqaret çəkməmək kimi meyarlara uyğun ağciyər adenokarsinoması olan xəstələrdə yüksək göstəricidə (21%) irsi genetik dəyişikliklər aşkarlanıb.
• Bu genetik dəyişikliklərin adətən kişilərdə daha çox rast gəlindiyi və müalicə ilə hədəflənə bilən digər genetik xüsusiyyətlərlə birlikdə yaranmağa meyilli olduğu müəyyən edilib.

Ağciyər xərçəngində irsiliyin əhəmiyyəti

Ağciyər xərçəngi dünyada hər iki cins üçün xərçəngə bağlı həyat itkilərinin əsas səbəbidir və qarşıdakı on ildə bu xəstəlikdən həyatını itirənlərin sayının artacağı gözlənilir. Bunu qismən irəli mərhələdə diaqnoz qoyulması və yeni müalicələrə məhdud çıxışla izah etmək olar.

Son illərdə ağciyər xərçəngində irsi amillərin rolu daha yaxşı anlaşılmağa başlayıb. Xüsusilə gənc yaşda diaqnoz qoyulması, siqaret çəkməyənlərdə xərçəng halları və müalicədə hədəflənə bilən genomik dəyişikliklərin (HGD) artan tezliyi bunu göstərir. Bu səbəblərlə irsi meyilliliyin müəyyənləşdirilməsi ağciyər xərçəngi xəstələri və onların yaxın qohumlarında riskin qiymətləndirilməsi, erkən diaqnoz və müalicə variantlarının seçilməsi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Bütün xərçənglər üzrə PGV-lərin rastgəlmə tezliyi 0,3% ilə 14,9% arasında dəyişə bilər. Bu göstəricilər etnik mənşə, xərçəngin mərhələsi və araşdırma üçün müəyyən edilmiş meyarlar kimi amillərə görə fərqlənə bilər. Tədqiqatların çoxu xərçəngə meyillilik yaradan, xüsusilə şişi basdıran genləri əhatə edən əvvəldən müəyyən edilmiş genlərə yönəlib.

İrsi ağciyər xərçənginə töhfə verən iki mühüm ailəvi sindrom TP53 və EGFR T790M genlərində patogen və ya ehtimal olunan PGV-ləri əhatə edir. Lakin son vaxtlar ATM, BRCA1, BRCA2 və CHEK2 kimi DNA zədələrinin təmiri (DDR) genlərində əlavə PGV-lər aşkarlanıb. Həmçinin müəyyənləşdirilmiş PGV-lərin təxminən 95%-i müalicə üsullarının seçilməsində istifadə edilə bilir və seçimi birbaşa təsirləndirir.

Buna baxmayaraq, ağciyər xərçəngində rüşeym xətti genetik testlərinin kimlərə aparılmalı olduğu barədə qeyri-müəyyənlik qalır. Son nəticələr bütün ağciyər xərçəngi xəstələrinin genetik testə uyğunluğunun qiymətləndirilməli olduğunu bildirir. Lakin təəssüf ki, resursları məhdud yerlərdə diaqnostik genomik vasitələr və genetik məsləhət xidmətləri çox insan üçün əlçatan deyil.

Ağciyər xərçəngi xəstələrində tapılan PGV-lər müəyyən klinik və patoloji xüsusiyyətlərlə əlaqələndirilə və genetik testlər üçün mühüm məlumat verə bilər. Məsələn, ailəsində xərçəng tarixçəsi olan və gənc yaşda (50 yaş və aşağı) xərçəng diaqnozu qoyulmuşlarda bu dəyişikliklər daha çox rast gəlinir. Həmçinin adenokarsinoma tipli ağciyər xərçəngində və siqaret çəkməyənlərdə bu dəyişikliklər daha aydın ola bilər. Bu xüsusiyyətlər ağciyər xərçənginə meyilli insanların daha ətraflı araşdırılmasına imkan verərək müalicə və izləmə planlarının fərdiləşdirilməsinə kömək edə bilər.

GERMLUNG tədqiqatı

Ağciyər xərçənginə meyillilik yaradan PGV-lərin müəyyənləşdirilməsi ehtiyacı nəzərə alınaraq GERMLUNG tədqiqatı başladılıb. Məqsəd ağciyər adenokarsinoması olan xəstələrdə PGV-lərin yayılmasını müəyyən etmək üçün praktik genetik qiymətləndirmə meyarlarından istifadə etməkdir. Hesabat genetik test aparılmış ilk 201 xəstəni qeydə alaraq PGV tezliyi və onun potensial klinik nəticələri barədə mühüm məlumat təqdim edir.

Kəsiyə əsaslanan kohort tədqiqatında ağciyər xərçəngi və ailədə xərçəng tarixçəsi olan, gənc yaşda diaqnoz qoyulmuş, az və ya heç siqaret çəkməyən, yaxud HGD daşıyan ağciyər adenokarsinoması xəstələrinin PGV göstəriciləri araşdırılıb. Bunun üçün Sophia Hereditary Cancer Solution panel F ilə 144 xərçəngə meyillilik genini əhatə edən genetik sekvensləmə aparılıb. Patogen və ya ehtimal olunan patogen kimi təsnif edilmiş variantlar daha ətraflı təhlil üçün seçilib.

Nəticələr

• Bu tədqiqatda 201 xəstənin 21,4%-də, yəni 43 xəstədə patogen və ya ehtimal olunan PGV aşkarlanıb.
• Variantların 64,5%-i DNA təmir genlərində, 86,1%-i isə klinik olaraq hədəflənə bilən xüsusiyyətdə tapılıb.
• Ən çox rast gəlinən PGV-lər ATM genində 9,3%, TP53, BRCA2 və CHEK2 genlərinin hər birində isə 6,9% olub.
• Həmçinin bu genetik dəyişikliklərin kişilərdə daha çox görüldüyü müəyyənləşdirilib; kişilərdə rastgəlmə ehtimalı qadınlarla müqayisədə təxminən 2,5 dəfə yüksəkdir. Bununla yanaşı, dəyişikliklərin müalicə ilə hədəflənə bilən digər genetik xüsusiyyətlərlə birlikdə olmağa meyilli olduğu görülüb; yəni belə dəyişikliyi olanların müalicəyə cavab potensialı daha yüksək ola bilər.

Nəticə etibarilə, bu tədqiqatda araşdırmaçıların seçim meyarlarına əsasən yüksək PGV tezliyi aşkarlanıb. Bu, rüşeym xətti genomik testinə namizədlərin müəyyənləşdirilməsi, yaxın qohumlarda potensial skrininq strategiyaları və fərdiləşdirilmiş müalicə üsulları üçün təsirli strategiya kimi qiymətləndirilir.