Ağciyər xərçəngində tənəffüs problemləri ilə mübarizə: pulmonar reabilitasiya

Ağciyər xərçənginin özü və/və ya onun müalicələri ağciyərin tutumunu azalda bilər. Ağciyər tutumunun azalması tənəffüs funksiyasını yerinə yetirməkdə çətinlik kimi ifadə edilə bilər. Tənəffüsün qısa izahı oksigenin alınması və karbon qazının bədəndən xaric edilməsidir. Tənəffüsü həyata keçirən orqanımız olan ağciyərin müxtəlif səbəblərlə tutumunun azalması təngnəfəslik əlaməti ilə özünü göstərir. Təngnəfəslik (dispnoe) nəfəs alıb-vermə hərəkətinin fərqində olmaq və bu hərəkəti yerinə yetirərkən çətinlik hiss etməkdir. Təngnəfəsliyin müxtəlif dərəcələri də ağciyər tutumunun nə qədər azaldığının göstəricisidir. Məsələn, 10 metr yeridikdə yaranan təngnəfəsliklə 1 mərtəbə pilləkən qalxdıqda yaranan təngnəfəslik zamanı ağciyər tutumunun təsirlənməsi fərqlidir. Pulmonar reabilitasiya adlanan yanaşmanın məqsədi insanı ağciyər tutumu baxımından həmişə bir pillə irəli aparmaqdır.

Təngnəfəslik mənfi və heç kimin yaşamaq istəmədiyi bir hissdir

Ağciyər tutumunun azalmasının yeganə nəticəsi təngnəfəslik deyil. Bununla yanaşı, xəstələr fiziki məşq imkanlarının azalması, yorğunluq, narahatlıq və həyat keyfiyyətinin aşağı düşməsi ilə qarşılaşırlar. İnsan bu həyati orqanın funksiyasının pozulması səbəbindən sadə gündəlik işlərini görə bilmək qabiliyyətini itirə bilər. Xəstənin bu vəziyyətini mümkün qədər yaxşılaşdırmaq üçün planlaşdırılan pulmonar reabilitasiyanın məqsədlərini aşağıdakı kimi sadalaya bilərik;

• Çatışmazlığı azaltmaq üçün fiziki məşq qabiliyyətinin artırılması
• Tövsiyə olunan müalicələrə uyğunluğun artırılması 
• Əlamətlərin şiddətinin və tezliyinin azaldılması
• Əhvalın yaxşılaşdırılması, motivasiyanın artırılması 
• Ehtiyacların ödənilməsi üçün asılılığın azaldılması
• Fərdi özünüidarə qabiliyyətini artıraraq müalicə qərarlarında iştirakın təmin edilməsi
• Gündəlik həyat fəaliyyətlərində yetərliliyin artırılması, iştirakın təmin edilməsi 
• Həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması
• Səhiyyə xərclərinin azaldılması
• Sağqalımın artırılması

Bütün bunlarla yanaşı, pulmonar reabilitasiyanın ən mühüm sağlamlıq problemlərindən biri olan xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH) ilə bağlı səhiyyə xərclərini azaltdığı da göstərilmişdir.

Ağciyər xərçəngində və digər xərçənglərdə ağciyər tutumunu pozan səbəblər hansılardır?

Ölçüsünə və yerləşməsinə görə ağciyər xərçənginə aid kütlə: kütlənin əsas bronxlardan birini tam və ya demək olar ki, tam bağlaması.

Xərçəngin cərrahi müalicəsi: ağciyər xərçəngi əməliyyatında adətən kütlənin yerləşdiyi hissənin böyük bölümü və ya sağ yaxud sol ağciyərlərdən biri çıxarılır.

Ağciyər və ona yaxın nahiyələrin xərçəngləri üçün verilən radioterapiya: Bəzən dozadan, bəzən də ağciyər toxumasının həssaslığından asılı olaraq şüalanma zədələnməsi baş verə bilər.

Ancaq günümüzdə;

Bütün bu səbəblərlə yanaşı, insanda əvvəlcədən xroniki ağciyər xəstəliyi də varsa, daha ağır klinik mənzərə ilə qarşılaşa bilərik. Məsələn, ağciyər xərçənginə tutulan şəxsdə əvvəlcədən KOAH, xroniki bronxit, emfizema və ya astma kimi bir xəstəlik olduqda ağciyər tutumu ilə bağlı problemlər daha şiddətli görünür.

Həm xərçəngin, həm də sadaladığımız bu xroniki ağciyər xəstəliklərinin inkişafında siqaret ortaq səbəb olduğundan, xərçənglə xroniki ağciyər xəstəliyinin birlikdə olması nadir hal deyil.

Ağciyər xərçəngi olan şəxslərdə eyni zamanda xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyinin rastgəlmə tezliyinin kişilərdə %73, qadınlarda %53 olduğu müəyyən edilmişdir. Ağciyər xərçəngini müşayiət edən xroniki ağciyər xəstəliyindən başqa xroniki böyrək xəstəliyi, ürək xəstəliyi kimi xəstəliklər də ola bilər. Bu hallar da tənəffüs problemlərinin yükünü artıra bilər.

Pulmonar reabilitasiya nələri əhatə edir?

Pulmonar reabilitasiyaya aid müalicələri; 

• fiziki aktivlik məşğələləri,
• xəstənin maarifləndirilməsi və
• davranış dəyişikliklərinin

yaradılması olmaqla 3 başlıq altında birləşdirə bilərik.

Fiziki aktivlikbaxımından məhdudiyyət hər xəstədə fərqli dərəcədə ola bilər, lakin xüsusilə irəliləmiş mərhələdə daha aydın və geniş yayılmışdır. Bunun üçün xəstənin gücünü, dözümlülüyünü və fiziki məşq qabiliyyətini artırmağı hədəfləyən müxtəlif proqramlar mövcuddur.

Xəstənin maarifləndirilməsi isə pulmonar reabilitasiyanın həyati əhəmiyyət daşıyan hissəsidir. Xəstəyə verilən təlim öskürmə forması, tənəffüs yolunu təmizləməyə kömək edən manevrlər və diafraqmal nəfəsalma kimi müxtəlif nəfəsalma texnikalarını əhatə edir.

Davranış dəyişikliklərininyaradılması və möhkəmləndirilməsi də əldə olunan faydaların davamlılığını təmin etmək üçün bu prosesin ən mühüm hissəsidir.

- Marağınızı çəkə bilər: Nə qədər müddət edilməsindən asılı olmayaraq, fiziki məşq faydalıdır!

Hər xəstəyə fərdi yanaşma

Pulmonar reabilitasiyanın planlaşdırılmasında ən mühüm amil hər xəstənin mövcud vəziyyətinə uyğun reabilitasiya ehtiyacının müəyyən edilməsi və buna əsasən plan qurulmasıdır. Tibbin demək olar ki, hər sahəsində olduğu kimi, burada da müxtəlif sahələrin birlikdə və xəstənin ən böyük faydası naminə ortaq çalışması böyük əhəmiyyət daşıyır. Ağciyər xərçəngində və digər xərçənglərdə əzələ zəifliyi, halsızlıq, çəki itkisi, depressiya, yuxu pozuntuları da müşahidə oluna bilər. Xərçəng və onun müalicələri ilə bağlı bu hallar müxtəlif yanaşmalarla yaxşılaşdırıla bilər. Məsələn, xəstənin ağciyər tutumunu artıracaq məşğələlər üçün ilk növbədə qidalanma vəziyyəti olmaqla fiziki və psixoloji şəraiti uyğun olmalıdır. Yəni xəstənin və yaxınlarının bütün onkoloji problemlərinə uyğun həllər təqdim etməyi hədəfləyən palliativ yardım komandasına ehtiyac qaçılmazdır. Xərçəng müalicəsinin ayrılmaz hissəsi palliativ yardım, palliativ yardımın ayrılmaz hissəsi isə pulmonar reabilitasiyadır.

Ağciyər xərçəngində pulmonar reabilitasiyanı qiymətləndirən tədqiqatların nəticələrinə baxdıqda onların hamısının ortaq qənaəti xəstələrin fiziki məşq qabiliyyətinin və həyat keyfiyyətinin artdığı, xərçənglə bağlı təngnəfəslik kimi əlamətlərin azaldığı istiqamətindədir.

Pulmonar reabilitasiya evdə və ya xəstəxanada aparıla bilər. Xəstəxanada verilən təlimlərlə evdəki hissənin davam etdirilməsi də çox vacibdir. Əldə olunan faydaların saxlanması və davranış dəyişikliyinin möhkəmlənməsi faydanın davamlılığının əsasını təşkil edir.

Bu yazımızın ən mühüm məqsədi pulmonar reabilitasiya anlayışı haqqında məlumatlılıq yaratmaqdır. İnsanın sağlamlığı üçün həyatına daxil olacaq yanaşma barədə kifayət qədər və düzgün məlumatlı olması, həmin müalicənin uğurunu artıran və müalicə prosesini asanlaşdıran ən mühüm amildir.