کنار آمدن با مشکلات تنفسی در سرطان ریه: توان‌بخشی ریوی

خود سرطان ریه و/یا درمان‌های آن می‌توانند ظرفیت ریه را کاهش دهند. کاهش ظرفیت ریه را می‌توان دشواری در انجام عمل تنفس توصیف کرد. به‌طور خلاصه، تنفس شامل دریافت اکسیژن و دفع دی‌اکسیدکربن از بدن است. کاهش ظرفیت ریه، اندامی که عمل تنفس را انجام می‌دهد، به دلایل مختلف با نشانه تنگی نفس نمایان می‌شود. تنگی نفس (دیس‌پنه) به معنای آگاهی از عمل دم و بازدم و احساس دشواری هنگام انجام آن است. درجات مختلف تنگی نفس نیز نشان‌دهنده میزان کاهش ظرفیت ریه هستند. برای نمونه، میزان تأثیر بر ظرفیت ریه در تنگی نفسی که با 10 متر راه‌رفتن ایجاد می‌شود با تنگی نفسی که با بالارفتن از 1 طبقه پله رخ می‌دهد متفاوت است. هدف رویکرد توان‌بخشی ریوی، ارتقای همیشگی فرد به یک سطح بالاتر از نظر ظرفیت ریه است.

تنگی نفس احساس ناخوشایندی است که هیچ‌کس نمی‌خواهد آن را تجربه کند

تنها پیامد کاهش ظرفیت ریه، تنگی نفس نیست. افزون بر آن، بیماران با کاهش ظرفیت ورزشی، خستگی، بی‌قراری و کاهش کیفیت زندگی روبه‌رو می‌شوند. فرد ممکن است به‌علت اختلال عملکرد این اندام حیاتی، توانایی انجام کارهای ساده روزمره را از دست بدهد. برای بهبود هرچه بیشتر این وضعیت بیمار، برنامه‌ای تدوین می‌شود که اهداف توان‌بخشی ریوی آن را می‌توان به شرح زیر برشمرد؛

• افزایش ظرفیت ورزشی برای کاهش ناتوانی
• افزایش پایبندی به درمان‌های توصیه‌شده 
• کاهش شدت و دفعات بروز نشانه‌ها
• بهبود خلق‌وخو و افزایش انگیزه 
• کاهش وابستگی برای برآورده‌کردن نیازها
• افزایش توان خودمدیریتی و فراهم‌کردن مشارکت در تصمیم‌های درمانی
• افزایش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره زندگی و فراهم‌کردن مشارکت 
• بهبود کیفیت زندگی
• کاهش هزینه‌های مراقبت سلامت
• افزایش بقا

همچنین در کنار همه این موارد، نشان داده شده است که توان‌بخشی ریوی هزینه‌های سلامت ناشی از بیماری مزمن انسدادی ریه (KOAH)، یکی از مهم‌ترین مشکلات سلامت، را نیز کاهش می‌دهد.

دلایل اختلال ظرفیت ریه در سرطان ریه و دیگر سرطان‌ها چیست؟

توده سرطان ریه، بسته به اندازه و محل آن: بسته‌شدن کامل یا تقریباً کامل یکی از برونش‌های اصلی توسط توده.

درمان جراحی سرطان: در جراحی سرطان ریه، معمولاً بخش عمده ناحیه دارای توده یا یکی از ریه‌های راست یا چپ برداشته می‌شود.

پرتودرمانی برای سرطان‌های ریه و نواحی نزدیک آن: گاهی بسته به دوز و گاهی بسته به حساسیت بافت ریه، آسیب پرتویی ممکن است رخ دهد.

اما امروزه؛

در کنار همه این علل، اگر فرد بیماری مزمن ریوی از قبل موجود نیز داشته باشد، ممکن است با وضعیت شدیدتری روبه‌رو شویم. برای نمونه، اگر فرد مبتلا به سرطان ریه پیش‌تر بیماری‌ای مانند KOAH، برونشیت مزمن، آمفیزم یا آسم داشته باشد، مشکلات مربوط به ظرفیت ریه شدیدتر دیده می‌شوند.

از آنجا که سیگار علت مشترک بروز سرطان و بیماری‌های مزمن ریوی یادشده است، هم‌زمانی سرطان و بیماری مزمن ریوی وضعیت نادری نیست.

مشخص شده است که فراوانی وجود هم‌زمان بیماری مزمن انسدادی ریه در افراد مبتلا به سرطان ریه در مردان %73 و در زنان %53 است. افزون بر بیماری مزمن ریوی همراه با سرطان ریه، ممکن است بیماری‌هایی مانند بیماری مزمن کلیه یا بیماری قلبی نیز وجود داشته باشند. این وضعیت‌ها نیز می‌توانند بار مشکلات تنفسی را افزایش دهند.

توان‌بخشی ریوی چه مواردی را در بر می‌گیرد؟

درمان‌های توان‌بخشی ریوی را می‌توان شامل 

• تمرین‌های فعالیت بدنی،
• آموزش بیمار و
• تغییرات رفتاری

دانست و آن‌ها را در 3 عنوان دسته‌بندی کرد.

فعالیت بدنیممکن است در هر بیمار با درجه متفاوتی از ناتوانی همراه باشد، اما این ناتوانی به‌ویژه در بیماری پیشرفته آشکارتر و گسترده‌تر است. برای مقابله با آن، برنامه‌های گوناگونی با هدف افزایش قدرت، استقامت و ظرفیت ورزشی بیمار وجود دارند.

آموزش بیمار بخش حیاتی توان‌بخشی ریوی است. آموزش‌های ارائه‌شده به بیمار شامل روش سرفه‌کردن، مانورهای پاک‌سازی راه هوایی و شیوه‌های مختلف تنفس مانند تنفس دیافراگمی هستند.

تغییرات رفتارینیز باید ایجاد و تثبیت شوند؛ این کار مهم‌ترین بخش این فرایند برای تضمین تداوم دستاوردهاست.

- شاید برایتان جالب باشد: ورزش، با هر مدتی که انجام شود، مفید است!

رویکرد ویژه هر بیمار

مهم‌ترین عامل در برنامه‌ریزی توان‌بخشی ریوی، مشخص‌کردن نیاز توان‌بخشی متناسب با وضعیت فعلی هر بیمار و برنامه‌ریزی بر همان اساس است. مانند تقریباً همه موضوعات پزشکی، در اینجا نیز همکاری چند رشته در جهت بیشترین منفعت بیمار اهمیت فراوان دارد. در سرطان ریه و دیگر سرطان‌ها، ضعف عضلانی، بی‌حالی، کاهش وزن، افسردگی و اختلالات خواب نیز از وضعیت‌هایی هستند که ممکن است دیده شوند. این وضعیت‌های ناشی از سرطان و درمان‌های آن را می‌توان با رویکردهای گوناگون بهبود داد. برای نمونه، برای انجام تمرین‌های افزایش‌دهنده ظرفیت ریه بیمار، ابتدا وضعیت تغذیه و نیز شرایط جسمی و روانی او باید مناسب باشد. بنابراین نیاز به یک تیم مراقبت تسکینی که هدفش ارائه راه‌حل‌های مناسب برای همه مشکلات سرطان‌شناختی بیمار و نزدیکان اوست، اجتناب‌ناپذیر است. جزء جدایی‌ناپذیر درمان سرطان، مراقبت تسکینیو جزء جدایی‌ناپذیر مراقبت تسکینی، توان‌بخشی ریوی است.

وقتی نتایج مطالعات ارزیابی توان‌بخشی ریوی در سرطان ریه را بررسی می‌کنیم، نکته مشترک همه آن‌ها این است که ظرفیت ورزشی و کیفیت زندگی بیماران افزایش یافته و نشانه‌های مرتبط با سرطان مانند تنگی نفس کاهش می‌یابند و همگی در این جهت نتیجه‌گیری می‌کنند.

توان‌بخشی ریوی می‌تواند در خانه یا بیمارستان انجام شود. ادامه بخش خانگی با آموزش‌های ارائه‌شده در بیمارستان نیز بسیار مهم است. حفظ دستاوردها و تثبیت تغییر رفتاری، اساس تداوم فایده به‌دست‌آمده را تشکیل می‌دهد.

مهم‌ترین هدف این نوشته، ایجاد آگاهی درباره مفهوم توان‌بخشی ریوی است. داشتن اطلاعات کافی و درست درباره رویکردی که برای سلامت فرد وارد زندگی او می‌شود، مهم‌ترین عامل افزایش موفقیت درمان موردنظر و آسان‌ترشدن فرایند درمان است.