Böyrək, qida borusu, ağciyər xərçəngi və melanomada immunoterapiya səhər daha effektivdir – Niyə?

Xərçəng xəstələrində immunoterapiya infuziyalarının günün hansı saatında verilməsi sağqalım nəticələrinə təsir edə bilərmi?

ESMO Open jurnalında 2024 fevralında dərc edilmiş meta-təhlil metastatik melanoma, böyrək hüceyrəli karsinoma, qida borusu xərçəngi, lokal irəliləmiş və metastatik kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi (KHDAH) daxil müxtəlif növlərdə erkən verilən immunoterapiyanın proqressiyasız sağqalımı (PFS) və ümumi sağqalımı (GS) əhəmiyyətli yaxşılaşdırdığını göstərib.

Verilmə saatı fərq yaradır

Məsələn, Cell jurnalında 2023 araşdırmasında 4. mərhələli melanoma xəstələrinin 75%-dən çoxuna 14:00-dan sonra immunoterapiya verildikdə median ümumi sağqalım yalnız 14,9 ay olub. Erkən müalicə alanlarda isə 38,1 aya çatıb (HR: 0,45).

2024 dekabrında Radiotherapy and Oncology jurnalındakı iş lokal irəliləmiş KHDAH məlumatlarını öyrənib. Durvalumab infuziyalarının ən azı yarısını gün batandan sonrakı üç saatda alanlarda uzaq metastaz riskinin iki dəfədən çox artdığı (HR: 2,13) və PFS-in daha pis olduğu görülüb.

Xərçəng növündən asılı olmayaraq vaxtı yoxlayanda oxşar nəticələr görünür. Bunun arxasında həqiqi elmi mexanizm olduğu düşünülür.

Niyə erkən saatlar daha effektiv ola bilər?

Nobel mükafatına da mövzu olmuş bioloji saatlar daxili tarazlığı qoruyaraq immun sistem, DNT təmiri və çoxalma kimi prosesləri tənzimləyir. Tarazlığın pozulması riski artıra, müalicədə sirkadiyal ritmlərin optimallaşdırılması daha yaxşı nəticə verə bilər. Bu yanaşma  xronoterapiya  adlanır.

İmmunoterapiyanın səhər daha effektiv ola biləcəyini izah edən mexanizmlər aşkarlanıb:

• Limfosit səviyyələri: Şişdaxili limfositlər səhər ən yüksəkdir, gün ərzində azalır. İmmunoterapiya limfosit fəallığından asılı olduğundan səhər daha yaxşı nəticə verə bilər.

• T-hüceyrə fəallığı: Metastatik böyrək hüceyrəli karsinomada immunoterapiyaya cavab olaraq T-hüceyrə fəallığı səhər ən yüksək, sağqalım üstünlüyü də həmin saatlarda daha aydın olub.

Bütün müalicələrə aiddirmi?

İmmunoterapiyada erkən vaxtın üstünlüyü fikri güclənsə də, digər müalicələr üçün aydın deyil.

Durvalumab və kimyaradioterapiyanın vaxtını KHDAK-da öyrənən işdə radioterapiyanın gec saatlarda daha yaxşı nəticə verdiyi görülüb. Gün batandan sonrakı üç saatda radioterapiya alanlarda proqressiya (HR: 0,39) və uzaq metastaz (HR: 0,27) riski əhəmiyyətli aşağı olub.

Digər işlər ziddiyyətlidir. Prostat radioterapiyasında biokimyəvi uğursuzluq və uzaq metastaz vaxtdan əhəmiyyətli asılı olmayıb. Lakin ağdərili xəstələrdə səhər üstünlük görülüb.

Kimyaterapiya nəticələri də qeyri-ardıcıldır. KHDAK-da bir işdə vaxtın təsiri olmayıb, digərində isə səhər kimyaterapiyası qadınlarda diffuz iri B-hüceyrəli limfomada daha pis sağqalım və çox yan təsirlə əlaqəli olub. Qlioblastomada səhər müalicəsinin üstünlüyünə dair ilkin məlumat var.

Nobel mükafatlı türk alimi Dr. Aziz Sancar və Dr. Russell Van Gelder Science jurnalındakı icmalda bildiriblər: "Saat-xərçəng əlaqələrinin mürəkkəbliyi vaxtlandırılmış dərman tətbiqinin təsirini proqnozlaşdırmağı çətinləşdirir." Məqalədə qeyd ediblər: “hər hansı xərçəngdə xrono-kimyaterapiyanın aydın faydasını dəstəkləmir və bu yanaşma geniş tətbiq olunmur."

Daha çox məlumat və tətbiq çətinlikləri

İmmunoterapiya vaxtına dair sübutlar hələ praktikada böyük dəyişiklik yaratmayıb. Əsas səbəblər:

• Logistik çətinliklər: Vaxt çox vaxt apteklərin infuziya hazırlama saatı ilə müəyyənləşir.

• Böyük randomizə araşdırmaların çatışmazlığı: Vaxtın əhəmiyyətini aydın göstərəcək böyük çoxmərkəzli randomizə işlər hələ aparılmayıb.

• Maliyyə çatışmazlığı: Dərman şirkətlərinin yalnız müəyyən saatları tövsiyə edən işi maliyyələşdirmək istəməyəcəyi düşünülür. İstifadə vaxtının daralması satışları azalda bilər.

Atlantadakı Emory Universitetində metastatik melanomada birmərkəzli randomizə iş başlayır. Xəstələr təsadüfi üç vaxt aralığına ayrılacaq, nə qədər erkən vermək lazım olduğu öyrəniləcək. Maliyyə tam daxili resurslardandır; digər müəssisələr hələ qəti iştirak öhdəliyi verməyib.

Onkoloqlar ehtiyatlı yanaşsa da, bəzi xəstələr məlumatlıdır və artıq immunoterapiyanı erkən almağı xüsusi istəyirlər.

Nəticə və şərh

Onkoloq olaraq əvvəl vaxtlandırmaya şübhə ilə yanaşırdıq, lakin onun əhəmiyyətinə dair sübutlar artır. Praktikaya keçirmək üçün daha çox məlumat və böyük araşdırma lazımdır. Araşdırmalar davam edərkən bəzi xəstələr yenilikləri izləyib erkən immunoterapiya istəyirlər. Alimlər məsələni aydınlaşdırmaq üçün işlərini davam etdirirlər.