Coviddən əvvəl və sonra beyində struktur dəyişiklikləri

7 mart 2022 tarixində Nature adlı aparıcı elmi jurnalda Covid-19 hadisələrində (yüngül keçirənlər də daxil olmaqla) boz maddənin azalması, beynin ümumi həcminin azalması və koqnitiv geriləmə kimi beyin dəyişikliklərini təqdim edən diqqətçəkici tədqiqat dərc edildi.

Tədqiqatçılar ilk dəfə maqnit rezonans görüntüləmə (MRG) üsulundan istifadə edərək Covid-19-dan əvvəl və sonra üçün “orbitofrontal korteks və parahippokampal qırışda boz maddə qalınlığının və toxuma kontrastının ciddi azalması, funksional olaraq ilkin qoxu korteksi ilə bağlı nahiyələrdə toxuma zədələnməsi markerlərində böyük dəyişikliklər və ümumi beyin ölçüsündə ciddi azalma” tapdılar. Lakin tədqiqatçılar nəticələri şərh edərkən ehtiyatlı davranmağa çalışırlar.

Birləşmiş Krallığın Oksford Universitetinin İnteqrativ Neyrogörüntüləmə Welcome Mərkəzindən Gwenaëlle Douadu və həmkarları beyindəki bu dəyişiklikləri “mülayim” kimi təsvir edirlər.

Mövzu ilə bağlı bunları yazdılar: “Bu anormal dəyişikliklərin beyində patoloji təsirlərin yayılmasını göstərib-göstərmədiyi və ya virusun özünün fərqləndirici xüsusiyyəti olub-olmadığı, bunların iştirakçılar üçün xüsusən yaddaş da daxil olmaqla limbik sistemin gələcək həssaslığını əvvəlcədən müəyyən edib-etməyəcəyi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.”

Boz maddənin azalması

Birləşmiş Krallıqda yaşayan 500 min fərd barədə genetik və sağlamlıq məlumatlarından ibarət genişmiqyaslı biotibbi verilənlər bazası UK Biobank-dan əldə edilmiş məlumatlar analiz edildi.

Təxminən 3 il fasilə ilə iki dəfə beyin MRG-si çəkilmiş 51-81 yaşlarında 785 yetkin müəyyən edildi. Onların 401-i ikinci müayinədən əvvəl SARS-CoV-2 müsbət çıxmışdı və həmçinin hər iki görüntüləmədən əvvəl fərdlər koqnitiv testləri tamamlamışdılar.

Nəticələrə görə boz maddə zamanla bir qədər azalsa da, SARS-CoV-2 ilə yoluxmuş fərdlərdə parahippokampal qırışda, orbitofrontal korteksdə və insulada beyin toxumasında %0.2 ilə %2 arasında azalma olmuşdu – bunların əksəriyyəti əsasən qoxu hissini əhatə edirdi.

QEYD: Boz maddə beynin əsas hüceyrələri olan neyronların cisimlərindən ibarətdir. Boz maddə beynin əzələ nəzarəti ilə bağlı nahiyələrini və görmə, eşitmə, yaddaş, duyğular, nitq, qərarvermə və özünənəzarət kimi duyğu qavrayışlarını əhatə edir.

Covid-19 xəstəliyinə tutulmuş iştirakçılarda Covid-19 keçirməyənlərlə müqayisədə ümumi beyin həcmində və koqnitiv funksiyalarda da daha çox azalma müşahidə edildi. Bu iştirakçıların çoxunda yalnız yüngül və ya orta dərəcəli əlamətlər vardı. Xəstəxanaya yerləşdiriləcək qədər ağır covid xəstəliyi olan fərdlər tədqiqata daxil edilməyəndə də nəticələr eyni idi.

Daha çox tədqiqata ehtiyac var

Oksford Universitetinin Milli Sağlamlıq Araşdırmaları İnstitutundan Max Taquet “Bu nəticələr bəzi insanların kəskin infeksiyadan xeyli vaxt sonra niyə beyin əlamətləri yaşadığını izah etməyə kömək edə bilər” dedi.

Tədqiqatda iştirak etməyən Taquet bu beyin dəyişikliklərinin səbəblərinin müəyyən edilməli olduğunu vurğuladı. Geriyə “qarşısını almaq və ya müalicə etmək mümkündürmü, həmçinin xəstəxanada yatan xəstələrdə, uşaqlarda, gənclərdə oxşar dəyişikliklər müşahidə edilirmi” kimi sualların cavabları qaldı.

Taquet “beyindəki bu dəyişikliklər Covid-19-dan qaynaqlanmaya, lakin Covid-19 riskini artıran xəstəliyin təbii irəliləməsini də təmsil edə bilər” dedi. Həmçinin daha çox tədqiqatçı bu mövzu ilə bağlı narahatlığını dilə gətirdi və araşdırılmasını tövsiyə etdi.

Şotlandiyanın Edinburq Universitetinin Klinik Beyin Elmləri Mərkəzindən neyropsixiatr Alan Carson “hesabatda ‘neyrodegenerativ’ kimi terminlərin istifadə edilməsindən olduqca narahatam” dedi.

“Beyindəki dəyişikliklərin ölçüsü və böyüklüyü olduqca orta dərəcəlidir və bu cür dəyişikliklər zehni təcrübədəki sadə dəyişikliklərdən qaynaqlana bilər. Bu tədqiqatın demək olar ki, dəqiq göstərdiyi isə neyron dəyişiklikləri baxımından insanın qoxu hissinin itirilməsinin təsiridir”.