Cowden sindromu nədir? PTEN mutasiyası ilə əlaqəsi, əlamətləri və müalicəsi

Cowden sindromu (CS) nədir?

Cowden sindromu (CS), PTEN genindəki bir mutasiyanın səbəb olduğu irsi pozuntular qrupu olan PTEN hamartoma şiş sindromunun bir hissəsidir. Çoxsaylı hamartoma sindromu kimi də tanınır. Hamartomalar xoşxassəlidir (xərçəng deyil) və şişəbənzər böyüyürlər. Bannayan-Riley-Ruvalcaba sindromu (BRR; uşaqlarda diaqnoz qoyulur), Proteus sindromu və Proteusabənzər sindromlar PTEN hamartoma şiş sindromuna daxil olan digər klinik sindromlardır.

Cowden sindromu döş, qalxanabənzər vəzi, endometrium, kolorektal, böyrək və dəri kimi orqanların həm xoşxassəli, həm də xərçəngli şişləri baxımından yüksək risklidir. Trixilemmomalar, papillomatoz papulalar kimi dəri dəyişiklikləri və makrosefaliya (baş ölçüsünün normaldan böyük olması) Cowden sindromunun digər nəzərəçarpan xüsusiyyətlərindəndir.

CS necə diaqnoz edilir?

CS üçün diaqnostik meyarlar mürəkkəbdir və genetik mütəxəssislər yeni məlumat əldə etdikcə tez-tez yenilənir. Bəzən CS diaqnozu çətindir. Buna görə onkoloqlar, genetik mütəxəssislər, genetik məsləhətçilər və irsi xərçəng üzrə sertifikatlı tibb bacıları daxil olmaqla irsi xərçəng riski mütəxəssislərindən ibarət komandalar birlikdə çalışaraq Milli Kompleks Xərçəng Şəbəkəsinin (NCCN) rəhbərliklərində ümumiləşdirilən, major və minor meyarlar adlanan diaqnostik kateqoriyalar yaratdılar.

Aşağıda CS üçün genetik test meyarları ilə yanaşı mövcud major (əsas) və minor (kiçik / əlavə) meyarlar var.

Major meyarlar:

• Döş xərçəngi
• Endometrium xərçəngi
• Follikulyar qalxanabənzər vəzi xərçəngi
• Həzm sisteminin çoxsaylı hamartomaları və ya qanqlionevromaları
• Makrosefaliya
• Penis başının makulyar piqmentasiyası (yəni penisdə rəngsiz sahə olması)
• Mukokutan lezyonlar
• Biopsiya ilə sübut edilmiş trixilemmoma
• Çoxsaylı palmoplantar keratoz (əllərdə və ayaqlarda anormal qalınlaşma)
• Çoxocaqlı və ya yayılmış ağız selikli qişası papillomatozu
• Adətən verrukoz olan, ziyiləbənzər çıxıntı mənasını verən çoxsaylı üz dərisi papulaları

Minor meyarlar:

• Kolon xərçəngi
• Ezofageal qlikogenik akantoz (qida borusu xəstəliyinin bir növü)
• Autizm spektr pozuntusu
• Zehni gerilik
• Papillyar qalxanabənzər vəzi xərçənginin papillyar və ya follikulyar variantı
• Adenoma, düyün və ya zob kimi qalxanabənzər vəzi lezyonları
• Böyrək hüceyrəli karsinoma
• Damar anomaliyaları
• Lipomalar (xoşxassəli yumşaq toxuma şişi)
• Həzm sisteminin tək hamartoması və ya qanqlionevroması
• Xaya lipomatozu

Aşağıda müxtəlif Cowden sindromlu xəstələrə aid müxtəlif dəri lezyonları görünə bilər.

Cowden sindromunda PTEN mutasiyası üçün test meyarları nələrdir?

Aşağıdakı tarixçələrdən birinə malik şəxslər PTEN mutasiyası üçün genetik test etdirməlidirlər:

• Məlum PTEN gen mutasiyası olan ailə
• CS üçün yuxarıdakı klinik diaqnostik meyarların qarşılanması
• Bannayan-Riley-Ruvalcaba sindromu (BRR)
• Yetkinlərdə Lhermitte-Duclos xəstəliyi (beyincik şişləri)
• Autizm spektr pozuntusu və makrosefaliya
• İki və ya daha çox biopsiya ilə trixilemmoma diaqnozu
• Yuxarıdakı major meyarlardan iki və ya daha çoxu (biri makrosefaliya olmalıdır)

CS-dən şübhələnmək üçün şəxsdə aşağıdakılardan biri olmalıdır;

• makrosefaliya olmayan 3 major meyar
• 1 major və 3 minor meyar
• 4 minor meyar
• CS və ya BRR diaqnozlu qohum

CS-ni daha yaxşı anlamaq üçün araşdırmalar davam edir. CS diaqnozu qoyulanların təxminən % 80-ində PTEN genində mutasiya var. Qan testi ilə şəxsin PTEN genində mutasiya olub-olmadığı müəyyən edilə bilər. Şəxsin PTEN genində mutasiya varsa, CS diaqnozu qoyulur.

CS sonrakı nəsillərə necə ötürülür?

Normalda hər hüceyrədə biri anadan, biri atadan alınan 2 gen surəti var. Cowden sindromu autosom-dominant irsiyyət modelini izləyir və yaranması üçün yalnız bir gen surətində mutasiya kifayətdir. Bu, gen mutasiyası olan valideynin normal geninin və ya mutasiyalı geninin bir surətini uşağına ötürə biləcəyi deməkdir. Buna görə mutasiyalı valideyni olan uşağın bu mutasiyanı irsən alma ehtimalı % 50-dir. Mutasiyalı şəxsin qardaşının, bacısının və ya valideyninin də eyni mutasiyaya malik olma ehtimalı % 50-dir. Bununla belə, valideynlər mutasiya üçün mənfi çıxarsa (testdə mutasiya tapılmazsa), bacı-qardaşların riski əhəmiyyətli azalır, lakin yenə orta riskdən yüksək ola bilər.

İrsi xərçəng sindromu daşıyan və uşaq sahibi olmaq istəyənlər üçün bəzi seçimlər var. Preimplantasiya genetik diaqnostika (PGT) in vitro mayalanma (IVF-süni mayalanma) ilə birlikdə aparılan, müəyyən gen mutasiyasını ötürmədən uşaq sahibi olmağa imkan verən tibbi prosedurdur. Qadının yumurtaları götürülüb laboratoriyada mayalandırılır. Embrionlar müəyyən ölçüyə (təxminən 8 hüceyrə) çatdıqda 1 hüceyrə çıxarılır və həmin irsi vəziyyətə görə test edilir. Valideynlər sonra mutasiyasız embrionları qadının uşaqlığına köçürməyi seçə bilərlər. PGT iyirmi ildən çoxdur müxtəlif irsi xərçəng meyillilik sindromlarının qarşısını almaq üçün istifadə olunur. Bununla belə, PGT-yə başlamazdan əvvəl maliyyə, fiziki və emosional amillərin nəzərə alınmalı olduğu mürəkkəb prosedurdur.

CS nə qədər yayılıb?

CS yetərincə diaqnoz edilməsə də, nadir hesab olunur. CS-nin hər 200.000 şəxsdən təxminən 1-inə təsir etdiyi təxmin edilir.

İrsi xərçəng testləri çoxgenli panelləri əhatə edəcək şəkildə genişləndikcə CS kimi sindromların klassik tərifi dəyişə bilər. Bəzi şəxslər PTEN genində mutasiya daşısa da, CS üçün yuxarıdakı meyarların heç birini qarşılamaya bilər. Bu şəxslərin xərçəngə tutulmaqda eyni riskə malik olub-olmadığı bilinmir.

CS ilə əlaqəli təxmini xərçəng riskləri nələrdir?

• CS-li qadın üçün ən böyük xərçəng riski döş xərçəngidir. CS-li qadının döş xərçənginə tutulma riskinin ömürboyu % 50 ilə % 85 arasında olduğu təxmin edilir. Döş xərçəngi CS-li qadınlarda ümumi əhaliyə nisbətən daha erkən yarana bilər. Həmçinin digər döşdə ikinci döş xərçəngi riski və CS-li kişilərdə döş xərçəngi riski bir qədər artıb, lakin konkret risk bilinmir.
• CS-li kişi və qadınlarda qalxanabənzər vəzi xərçəngi riskinin % 30 ilə % 40 arasında olduğu təxmin edilir. CS-də bu xərçəng ən çox follikulyar tipdədir, lakin papillyar da ola bilər.
• Böyrək xərçəngi yaranma riski % 30 ilə % 35 arasındadır və PTEN gen mutasiyası olanlar üçün ən yüksək xərçəng risklərindəndir.
• CS-li qadınlarda endometrium xərçəngi riski % 25 ilə % 30 arasındadır.
• Kolorektal xərçəng riski % 5 ilə % 10 arasındadır və adətən ümumi əhaliyə nisbətən daha gənc yaşda yaranır.
• Melanoma riski % 6-dır. Bu riski azaltmaq üçün 20 yaşdan əvvəl günəş kremindən istifadə əhəmiyyətlidir. Melanomaya dəri, göz və saç rəngi, günəşə məruz qalma və bəzi hallarda irsi gen mutasiyaları kimi çoxlu amil təsir edir.
• CS-li şəxslərdə qaraciyər, yumurtalıq, sidik kisəsi, dəri xərçəngi (bazal hüceyrəli, yastı hüceyrəli və ya Merkel hüceyrəli), beyin xərçəngi, liposarkoma və kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi kimi digər xərçəng növləri də görülüb. CS-li şəxslərdə bu xərçəng risklərinin artıb-artmadığı hələ bilinmir.

CS üçün skrininq seçimləri nələrdir?

Hər kəs fərqli olduğuna görə həkiminizlə aşağıdakı skrininq seçimləri barədə danışa bilərsiniz:

Diaqnoz zamanı:

İstənilən yaşda CS-li şəxslər üçün: illik qalxanabənzər vəzi ultrasəs skrininqi və illik dəri müayinəsi.

30 yaşdan başlayaraq:

CS-li qadınlar: illik mammoqrafiya, illik döş MRT-si (2015 NCCN rəhbərliyinə görə), illik endometrium biopsiyası və ya transvaginal ultrasəs (və ya ailədəki ilk uşaqlıq xərçəngi yaşından 5 il əvvəl).

40 yaşdan başlayaraq:

Bütün CS-li yetkinlər: 2 ildən bir kolonoskopiya və 2 ildən bir böyrək ultrasəs skrininqi və ya MRT.

Profilaktik cərrahiyyə:

CS-li qadınlar: Profilaktik mastektomiya adlı əməliyyatla xərçəng yaranmadan qoruyucu məqsədlə döşlərin çıxarılması nəzərdən keçirilə bilər. Həmçinin profilaktik histerektomiya adı ilə uşaqlıq qoruyucu məqsədlə çıxarıla bilər.

Surveylans (yaxın tibbi izləmə) ailədə müəyyən xərçəng diaqnozu qoyulan ən gənc şəxsin yaşından 5 ilə 10 il əvvəl başlaya bilər (məsələn, ailənizdə kiməsə 40 yaşda diaqnoz qoyulubsa, izləməniz 30 və ya 35 yaşda başlamalıdır), lakin yuxarıdakı yaşlardan gec olmamalıdır. Planlaşdırılan kolonoskopiyaların tezliyi tapılan poliplərin sayına görə arta bilər.

Yeni texnologiyalar hazırlandıqca və CS barədə daha çox şey öyrənildikcə skrininq seçimləri zamanla dəyişə bilər. Səhiyyə komandanızla uyğun skrininq testləri barədə danışa bilərsiniz.

Səhiyyə komandasına veriləcək suallar

Xərçəng riskiniz barədə narahatsınızsa, səhiyyə komandanızla danışa bilərsiniz. Qəbullarınıza qeydlər aparmaq üçün yanınızda birini gətirmək faydalı ola bilər. Komandanıza bu sualları verə bilərsiniz:

• Xərçəngə tutulma riskim nədir?
• İrsi xərçəng riskinin qiymətləndirilməsi üçün hara müraciət edə bilərəm?
• Xərçəng riskimi azaltmaq üçün nə edə bilərəm?
• Xərçəng skrininqi və profilaktikası üçün seçimlərim nələrdir?

Ailə keçmişiniz barədə narahatsınızsa və ailənizdə CS ola biləcəyini düşünürsünüzsə, bu sualları verə bilərsiniz:

• Ailə keçmişim xərçəng riskimi artırırmı?
• Ailəmdə CS ola bilərmi?
• Xərçəng riskinin qiymətləndirilməsi üçün məni genetik məsləhətçiyə yönləndirərsinizmi?
• Genetik məsləhətçi ilə görüşməliyəmmi?