“Daha az ye, daha çox hərəkət et” kimi sadə məsləhətlərlə piylənmə həll olunmur

Qlobal epidemiyaya və ən böyük sağlamlıq problemlərindən birinə çevrilən piylənmə həm cəmiyyətdə, həm də səhiyyə mütəxəssisləri arasında çox vaxt yanlış başa düşülür. “Daha az ye, daha çox hərəkət et” kimi sadə məsləhətlər piylənmənin mürəkkəb bioloji, genetik və ətraf mühit amillərini nəzərə almadan problemi yalnız şəxsi iradə zəifliyi səviyyəsinə endirir. Belə yanaşmalar piylənməyə qarşı qərəzləri gücləndirir və həm ictimai sağlamlıq siyasətinə, həm də klinik praktikaya mənfi təsir göstərir.

Elmi gerçəklər və cəmiyyətdəki yanlış təsəvvürlər

36 beynəlxalq mütəxəssisdən ibarət qrup 2020-ci ildə Nature Medicine jurnalında piylənmə ilə bağlı damğalanmaya son qoymağa yönəlmiş birgə bəyanat dərc edərək “Piylənmə seçimdir və daha az yeməklə, daha çox idman etməklə aradan qaldırıla bilər” kimi geniş yayılmış fikirlərin yanlış istiqamətləndirdiyini vurğulayıb. Bu fərziyyələr ictimai sağlamlıq siyasətini yanlış yönəldir, populyar mediada mesajları qarışdırır və sübuta əsaslanan müalicələrə çıxışı çətinləşdirir.

Genetik və bioloji amillər

Piylənmə genetik meyillilik, hormonal tarazlığın pozulması, metabolik amillər və ətraf mühit təsirləri kimi bir çox mürəkkəb amilin birləşməsi nəticəsində yaranır. Məsələn, FTO geni (Fat Mass and Obesity-Associated gene) piylənmə riski ilə əlaqəli olub. Tədqiqatlar FTO geninə malik şəxslərin daha yüksək bədən kütlə indeksinə (BKİ) malik olduğunu göstərir.

Xüsusilə rs9939609 (T/A) kimi FTO SNP-ləri (tək nukleotid polimorfizmləri) bu genə malik şəxslərin çəki artımını və piylənmə riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bu variantı daşıyan şəxslərin riski daşımayanlara nisbətən təxminən 3 kg artıq çəkidə olduğu və piylənmə riskinin 1,67 dəfə yüksək olduğu müəyyən edilib.

FTO geninin piylənməyə təsiri onun enerji qəbulu və toxluq hissindəki rolu ilə əlaqəlidir. FTO genində müəyyən variantları (dəyişiklikləri) olan insanlar daha yüksək enerjili qidaları seçməyə meyillidirlər və bu, həddindən artıq yeməyə səbəb ola bilər. Həmçinin bəzi tədqiqatlarda fiziki aktivliyin bu genetik variantın piylənməyə təsirlərini azaltdığı bildirilib

Leptin hormonu, iştahanı tənzimləyən və enerji tarazlığına nəzarət edən mühüm hormondur. Leptin müqaviməti piylənmə ilə əlaqəli geniş yayılmış problemdir və orqanizmin aclıq siqnallarına cavab vermək qabiliyyətini pozur. Bu, insanların daha çox yeməsinə və kökəlməsinə səbəb ola bilər.

Səhiyyə mütəxəssislərində piylənməyə qarşı qərəz

Avstraliyada aparılmış sistematik icmal və meta-analiz həkimlər, tibb bacıları, dietoloqlar, psixoloqlar, fizioterapevtlər, erqoterapevtlər, nitq terapevtləri, podiatrlar və fiziki məşq fizioloqları kimi səhiyyə mütəxəssislərinin piylənməyə qarşı açıq və gizli qərəzli münasibətlər göstərdiyini ortaya qoyub. İcmal 27 fərqli nəticə göstəricisindən istifadə edərək çəkiyə görə qərəzi qiymətləndirib.

Braziliyada aparılmış başqa sistematik icmal isə piylənməyə qarşı qərəzin klinik qərarverməyə və tibbi xidmət keyfiyyətinə təsir etdiyini göstərib. Piylənməsi olan xəstələr xərçəng skrininqi testlərindən daha az yararlanır, piylənmənin idarə edilməsində müalicələri daha az intensivləşdirilir və ginekoloji müayinələr daha az aparılır. Bu tapıntılar piylənməyə qarşı qərəzin mənfi təsirlərini azaltmaq üçün təcili strategiyalar hazırlanmalı olduğunu göstərir.

Piylənməyə qarşı qərəzin əlamətləri

Piylənməyə Qarşı Fəaliyyət Koalisiyası (OAC = Obesity Action Coalition) piylənməyə qarşı qərəzi “insanların yalnız çəkilərinə görə məruz qaldıqları mənfi münasibətlər, inanclar, mühakimələr, stereotiplər və ayrı-seçkilik hərəkətləri” kimi müəyyən edir. Bu qərəz açıq və ya gizli ola bilər və iş yeri, səhiyyə xidmətləri, təhsil, media, ailə və dost münasibətləri kimi hər bir mühitdə ortaya çıxa bilər.

Açıq qərəz formalarına şifahi, yazılı, media və onlayn təzahürlər daxildir. Piylənmə ilə bağlı damğalanma artıq çəkili insanlara sosial dəyər verilməməsi və onların kiçildilməsi deməkdir; mənfi münasibətlərə, stereotiplərə, qərəzə və ayrı-seçkiliyə gətirə bilər.

Klinik praktikada qərəz

Bir araşdırma piylənməyə qarşı qərəzin səhiyyə xidmətlərində necə təzahür etdiyini göstərir. Məsələn, piylənməsi olan xəstələrin mammoqrafiya və kolonoskopiya kimi xərçəng skrininqi testlərindən daha az keçdiyi müəyyən edilib. Həmçinin piylənmənin idarə edilməsində müalicənin intensivləşdirilməsi və izləmə qəbulları daha az olur. Bu, piylənməsi olan xəstələrin daha aşağı keyfiyyətli tibbi xidmət almasına və sağlamlıq nəticələrinin mənfi təsirlənməsinə gətirir.

Təhsildə çatışmazlıq

Tibb fakültələrində piylənmə təhsilinə kifayət qədər yer ayrılmaması qərəzin geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biridir. Bir araşdırma 40 tibb fakültəsinin yalnız 10%-inin tələbələrinin piylənmənin idarə edilməsi baxımından “çox hazırlıqlı” olduğunu düşündüyünü, üçdə birinin isə piylənmə təhsil proqramının və onu hazırlamaq planının olmadığını göstərib. Bu çatışmazlıq tibb mütəxəssislərinin tədris proqramının yenilənməsinin zəruriliyini göstərir.

Piylənmə və genetik müxtəliflik: MyPhenome™ Hungry Gut testi ilə fərdiləşdirilmiş müalicə

Piylənmənin müalicəsində fərdiləşdirilmiş yanaşmalar, müalicə nəticələrini yaxşılaşdırmaq potensialına malikdir. Mayo Clinic tədqiqatçılarının hazırladığı piylənmə testi Phenomix Sciences tərəfindən kommersiya məhsuluna çevrilib və 2024-cü ildə “MyPhenome™” adı ilə bazara çıxarılıb. Bu test tüpürcək nümunəsindən alınan genetik məlumatlarla insanın piylənmə fenotipini müəyyənləşdirərək hansı müalicə üsullarının daha effektiv olacağını proqnozlaşdırmağı hədəfləyir.

MyPhenome testi ilə müəyyən edilən piylənmə fenotipləri

MyPhenome testi dörd əsas piylənmə fenotipini müəyyən edir:

1. Ac beyin
2. Ac mədə
3. Emosional aclıq
4. Yavaş yanma (metabolizm)

Testin işləmə prinsipi

Bu test genetik SNP-ləri (tək nukleotid polimorfizmi), metabolitləri və hormonları ölçərək insana xas müalicə planı hazırlanmasına kömək edir. Təxminən 6000 genetik SNP-ni təhlil edən test geniş genetik qiymətləndirmə təqdim edir.

Araşdırma və pilot tədqiqatlar

Mayo Clinic tədqiqatçıları 2015-ci ildə başladıqları tədqiqatlarda süni intellekt və maşın öyrənməsindən istifadə edərək piylənməni 11 tipə ayırıblar, lakin praktik istifadəni asanlaşdırmaq üçün bu sayı dörd fenotipə endiriblər.

Ən təkmil “MyPhenome Hungry Gut” testi, GLP-1 dərmanlarına (arıqlama inyeksiyalarına) cavabı proqnozlaşdırmaq üçün hazırlanıb. Bu fenotipdəki şəxslər yeməkdən sonra daha tez aclıq hiss etdiklərinə görə GLP-1 dərmanlarına daha yaxşı cavab verə bilərlər.

Arıqlama inyeksiyaları və MyPhenome™ Hungry Gut testi

Semaglutide tərkibli Ozempic və Wegovy inyeksiyaları piylənmənin müalicəsində istifadə olunan effektiv dərmanlardır. Lakin klinik tədqiqatlar semaglutide-ə cavabda əhəmiyyətli dəyişkənlik olduğunu göstərir.

Mayo Clinic-in apardığı və Digestive Disease Week 2024-də təqdim etdiyi müstəqil tədqiqat MyPhenome™ Hungry Gut testinin bu cavab dəyişkənliyini azaltmaq və semaglutide-ə daha yaxşı cavab verən xəstələri müəyyənləşdirmək qabiliyyətini göstərib. Tədqiqatda Hungry Gut müsbət olan şəxslər 12 ayın sonunda ümumi bədən çəkilərinin 19,5%-ini itiriblər, mənfi olanlarda isə çəki itkisi yalnız 10% olub.

Bu tədqiqat piylənmənin güclü genetik və bioloji əsaslara malik olduğunu, fərdiləşdirilmiş müalicə yanaşmalarının sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdırmaq potensialını vurğulayır.

Nə etmək lazımdır?

Piylənməyə qarşı qərəzi aradan qaldırmaq üçün xəstələrə hörmətlə yanaşmaq, onların bədənlərinə və sağlamlıq istəklərinə həssas münasibət göstərmək vacibdir. Klinik mühit piylənməsi olan insanların ehtiyaclarına uyğun qurulmalı, səhiyyə xidməti göstərənlər isə çəkiyə görə qərəzi azaltmaq üçün öz münasibətlərini və qərəzlərini sorğulamalıdırlar. OAC piylənməyə qarşı qərəzi azaltmaq üçün resurslar və strategiyalar təqdim edir.

Piylənməyə qarşı qərəzi azaltmaq üçün bu addımlar atıla bilər:

• Piylənmə tipini müəyyənləşdirmək və müalicəni fərdiləşdirmək: xəstələrin piylənmə tipini müəyyənləşdirmək üçün genetik testlərdən və biometrik analizlərdən istifadə etmək. Məsələn, MyPhenome™ Hungry Gut testi kimi fərdiləşdirilmiş müalicə yanaşmaları müalicə nəticələrini yaxşılaşdıra və qərəzi azalda bilər.
• Xəstələri damğalanma təcrübələrini paylaşmağa təşviq etmək.
• Xəstələrə damğalanmanın öhdəsindən effektiv gəlmək yollarını müəyyənləşdirməkdə kömək etmək.
• Xəstələri sosial dəstək almağa və özü ilə müsbət daxili dialoq üsullarından istifadə etməyə təşviq etmək.
• Müayinə kabinetlərini piylənməsi olan insanlar üçün daha əlçatan etmək (məsələn, geniş müayinə masaları, uyğun ölçülü xəstə xalatları və təzyiq manjetləri).

Nəticə

“Daha az ye, daha çox hərəkət et” kimi sadə məsləhətlər piylənməyə qarşı mövcud qərəzləri gücləndirir və bu, piylənmə ilə mübarizədə effektiv, hərtərəfli yanaşmanın hazırlanmasını çətinləşdirir. Səhiyyə mütəxəssislərinin piylənmə barədə daha yaxşı təhsil alması və qərəzsiz tibbi xidmət göstərməsi xəstələrin sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Piylənmənin bioloji, genetik və ətraf mühit amillərini nəzərə alaraq daha məlumatlı və şəfqətli yanaşmalar hazırlanmalıdır. Beləliklə, piylənməyə qarşı qərəzlərlə mübarizə aparmaq və daha ədalətli, effektiv səhiyyə sistemi yaratmaq mümkündür.