DİOKSİNLƏR – Məlumatlılığın çox az olduğu ciddi sağlamlıq təhlükəsi!

Mövzunun əsas məqamları

• Dioksinlər davamlı ətraf mühit çirkləndiriciləri (KÇK) olan, kimyəvi baxımdan əlaqəli birləşmələr qrupudur.
• Dioksinlər dünyada ətraf mühitdə geniş yayılıb və qida zəncirində, xüsusilə heyvanların yağ toxumasında toplanır.
• İnsan məruzqalmasının % 90-dan çoxu əsasən ət və süd məhsulları, balıq və qabıqlı dəniz məhsulları olmaqla qidalardan keçir. Bir çox milli qurumun qida təchizatını izləmək üçün proqramları var.
• Dioksinlər olduqca toksikdir, çoxalma və inkişaf problemləri yarada, immun sistemini zədələyə, hormonlara müdaxilə edə və həmçinin xərçəngə səbəb ola bilər.
• Dioksinlər hər yerdə olduğundan bütün insanlar sağlamlığa təsir göstərməsi gözlənilməyən fon məruzqalmasına malikdir. Bununla belə, yüksək toksik potensial səbəbindən mövcud fon məruzqalmasını azaltmağa çalışmaq lazımdır.
• İnsan məruzqalmasının qarşısını almaq və ya azaltmaq üçün ən yaxşısı mənbəyə yönəlmiş tədbirlərdir, yəni dioksin yaranmasını azaltmaq üçün sənaye prosesləri ciddi nəzarətdə saxlanmalıdır.

Dioksin nədir?

Dioksinlər ətraf mühit çirkləndiriciləridir. Davamlı üzvi çirkləndiricilər (KÇK) kimi tanınan təhlükəli kimyəvi maddələr qrupudur və çirkli onikilik kimi də tanınır. Dioksinlər yüksək toksik potensialları ilə narahatlıq doğurur. Təcrübələr onların bir sıra orqan və sistemlərə təsir etdiyini göstərmişdir.

Dioksinlər bədənə daxil olduqdan sonra əsasən yağ toxumasına keçir və bədəndə uzun müddət saxlanır. Bədəndə yarımparçalanma müddətlərinin 7 ilə 11 il olduğu təxmin edilir. Ətraf mühitdə dioksinlər qida zəncirində toplanmağa meyillidir. Heyvan qida zəncirində nə qədər yuxarıdadırsa, dioksin konsentrasiyası o qədər yüksək olur.

Dioksinin kimyəvi adı: 2,3,7,8-tetraxlorodibenzo para dioksin (TCDD). "Dioksinlər" adı adətən quruluş və kimyəvi baxımdan əlaqəli polixlorlu dibenzo para dioksinlər (PCDD-lər) və polixlorlu dibenzofuranlar (PCDF-lər) ailəsi üçün istifadə olunur. Oxşar toksik xüsusiyyətli bəzi dioksinəbənzər polixlorlu bifenillər (PCB-lər) də “dioksinlər” termininə daxil edilmişdir. Dioksinlə əlaqəli 419 birləşmə növü müəyyən edilmişdir, lakin yalnız 30-nun mühüm toksikliyə malik olduğu qəbul edilir; TCDD isə ən toksikidir.

Dioksinlə çirklənmə mənbələri

Dioksinlər əsasən sənaye proseslərinin yan məhsullarıdır, lakin vulkan püskürmələri və meşə yanğınları kimi təbii proseslərdən də yarana bilər. Dioksinlər əritmə, kağız kütləsinin xlorla ağardılması, bəzi herbisid və həşərat dərmanlarının istehsalı da daxil olmaqla çox müxtəlif istehsal proseslərinin arzuolunmaz yan məhsullarıdır. Ətraf mühitə dioksin buraxılması baxımından nəzarətsiz tullantı yandırma qurğuları (bərk tullantı və xəstəxana tullantısı) adətən tam yanma səbəbindən ən pis günahkarlardır. Aşağı dioksin emissiyası ilə nəzarətli tullantı yandırmağa imkan verən texnologiya mövcuddur.

Dioksin yaranması yerli olsa da, ətraf mühitdə yayılması qlobaldır.

Dioksinlər dünyada ətraf mühitdə mövcuddur. Bu birləşmələrin ən yüksək səviyyələri bəzi torpaqlarda, çöküntülərdə və qidalarda, xüsusilə süd məhsulları, ət, balıq və qabıqlı dəniz məhsullarında (hətta ana südündə) olur. Bitkilərdə, suda və havada çox aşağı səviyyələr mövcuddur.

Dioksinəbənzər polixlorlu bifenil (PCB) əsaslı sənaye yağ tullantıları yüksək miqdarda polixlorlu dibenzofuranlar (PCDF) ehtiva edir və dünyada geniş mövcuddur. Uzunmüddətli saxlama və bu materialın düzgün məhv edilməməsi ətraf mühitə dioksin buraxılmasına, insan və heyvan qidalarının kontaminasiyasına (çirklənməsinə) səbəb ola bilər. PCB əsaslı tullantılar ətraf mühitə və insanlara bulaşmadan asan atılmır. Bu material təhlükəli tullantı kimi qəbul edilməli və ən yaxşı şəkildə ixtisaslaşmış qurğularda yüksək temperaturda yandırılaraq məhv edilməlidir.

Dioksinlə çirklənmə hadisələri

Bir çox ölkə qidalarında dioksinə nəzarət edir. Bu, çirklənmənin erkən aşkarlanmasına gətirmiş və çox vaxt daha genişmiqyaslı təsirin qarşısını almışdır. Bir çox halda dioksin çirklənməsi çirklənmiş heyvan yemi vasitəsilə yaranır; məsələn süd və ya yemdə yüksəlmiş dioksin səviyyələrinin izi yem istehsalında istifadə edilən gil, yağ və ya sitrus cecəsi qranullarına qədər gedib çıxır.

Tarixdə dioksinlə çirklənmə hadisələri

• 2008-ci ilin sonlarında, İrlandiya donuz nümunələrində təhlükəsiz sayılan həddin 200 qatına qədər dioksin aşkarlananda tonlarla donuz əti və donuz məhsulu məhv edildi. Bu, qidaların kimyəvi çirklənməsinə dair ən böyük hadisələrdən birinə gətirdi. İrlandiyanın risk qiymətləndirmələri ictimai sağlamlıq narahatlığının olmadığını göstərmişdir. İndi İrlandiyada bu proses daha yaxından izlənir.
• 1999-cu ildə Belçikadan olan quşlarda və yumurtalarında yüksək miqdarda dioksin tapıldı. Sonra bəzi digər ölkələrdə dioksinlə çirklənmiş heyvan mənşəli qidalar (ev quşları, yumurta, donuz əti) aşkarlanmışdır. Səbəb qanunsuz atılmış PCB əsaslı tullantı sənaye yağı ilə çirklənmiş heyvan yemi kimi müəyyən edilmişdir.
• 1976-cı ildə İtaliyanınSeveso şəhərində bir kimya fabrikində baş verən qəzada böyük miqdarda dioksin sərbəst buraxıldı. TCDD də daxil olmaqla zəhərli kimyəvi maddələr buludu havaya buraxıldı və nəticədə 37.000 insanın yaşadığı 15 kvadratkilometr ərazini çirkləndirdi.
  Təsirlənmiş əhali üzərində intensiv tədqiqatlar bu hadisənin insan sağlamlığına uzunmüddətli təsirlərini müəyyənləşdirməyə davam edir.
• TCDD həmçinin Vyetnam müharibəsi zamanı ABŞ ordusunun defoliant (yarpaq tökdürücü) kimi istifadə etdiyi Agent Orange (narıncı agent) adlı herbisiddə (kənd təsərrüfatı dərmanı) çox miqdarda istifadə edilmişdir. Agent Orange ABŞ ordusunun xüsusilə Vyetnam müharibəsində istifadə etdiyi herbisid və yarpaq tökdürücüdür. Amerika ordusu tərəfindən Vyetnam müharibəsində ilk dəfə 7 Fevral 1967-ci ildə istifadə edildi və müharibə boyunca 20 milyon qalona yaxın püskürdüldü. Vyetnam müharibəsində və sonrasında dioksinə məruz qalmış yerli əhalinin sağlamlığına təsirləri geniş araşdırılmışdır və əzələ-sümük pozuntuları, anadangəlmə anomaliyalar. Bəzi xərçəng növləri, həmçinin diabetlə əlaqəsi hələ araşdırılır.

Əslində "narıncı agent" rəngli kənd təsərrüfatı dərmanı deyildi, lakin daşındığı çəlləklərin üzərində narıncı işarə var idi.

Bütün ölkələr təsirlənə bilsə də, çirklənmə hallarının çoxu qida çirklənməsinə yetərli nəzarətin aparıldığı sənayeləşmiş ölkələrdə bildirilmişdir; dioksin problemlərini aşkarlamaq üçün təhlükə barədə daha çox məlumatlılıq və daha yaxşı tənzimləyici nəzarət mövcuddur. 

Bir neçə qəsdən insan zəhərlənməsi hadisəsi də bildirilmişdir. Ən diqqətçəkən hadisə 2004-cü ildə üzü kəskin dioksin zəhərlənməsi ilə formasını dəyişmiş Ukrayna prezidenti Viktor Yuşçenkodur.

Viktor Yuşçenko National Geographicdə yayımlanan sənədli filmdə bu zəhərlənmə hadisəsini belə danışır;

"Gizli xidmətdə görüşə dəvət olunmuşdum. Getmək istəməsəm də qatıldım. Təxminən 1-2 saatdan sonra ayrılarkən yemək təklif etmək istədilər. Xüsusi hazırlanmış porsiya gəldi və bir az yedim. Yeməkdən sonra üzüm şişərək ikiqat böyüdü və çəhrayı-mavi rəng aldı. Test üçün 4 fərqli ölkəyə nümunələr göndərdik. Dioksin zəhərlənməsi aşkarlandı. Yalnız Rusiyadakı laboratoriyadan cavab gəlmədi. Zəhərlənmə hadisəsinin ertəsi günü görüşdəki bütün vəzifəlilər Rusiyaya qaçdılar."

Dioksinlərin insan sağlamlığına təsirləri

İnsanların yüksək səviyyəli dioksinlərə qısamüddətli məruzqalması dəridə ləkəvari tündləşmə kimi lezyonlara və qaraciyər funksiyalarında dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Uzunmüddətli məruzqalma immun sisteminin, inkişaf edən sinir sisteminin, endokrin sistemin və reproduktiv funksiyaların pozulmasına səbəb olur.

Heyvanların dioksinlərə xroniki məruzqalması müxtəlif xərçəng növləri ilə nəticələnmişdir. TCDD Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (DSÖ) Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) tərəfindən 1997 və 2012-ci illərdə qiymətləndirilmişdir. Heyvan məlumatları və insan epidemiologiyası məlumatlarına əsasən TCDD IARC tərəfindən "məlum insan karsinogeni" (qrup 1 karsinogeni) kimi təsnif edilmişdir. Bununla belə, TCDD genotoksik deyil (genetikaya təsir etmir), lakin müəyyən məruzqalmadan sonra xərçəng riskini artırır.

Hər yerdə dioksin olduğuna görə bütün insanlar fon məruzqalmasına və bədənlərində müəyyən dioksin səviyyəsinə malikdir, bu da bədən yükü yaradır. Mövcud normal ətraf mühit məruzqalmasının orta insanın sağlamlığına təsir etməsi gözlənilmir. Lakin bu birləşmə sinfinin yüksək toksik potensialı səbəbindən mövcud fon məruzqalmasını azaltmağa çalışmaq lazımdır.

Həssas qruplar

Ana bətnində inkişaf edən döl dioksin məruzqalmasına ən həssasdır. Sürətlə inkişaf edən orqan sistemləri olan yenidoğulmuş bəzi təsirlərə daha müdafiəsiz ola bilər. Bəzi insanlar və ya qruplar, pəhrizlə çox miqdarda qəbul edənlər (dünyanın müəyyən bölgələrində çox balıq yeyənlər), təhlükəli tullantı sahələrində yaşayanlar və ya yandırma qurğularında, kağız kütləsi və kağız sənayesində işləyənlər peşələrinə görə daha yüksək dioksin səviyyələrinə məruz qala bilər.

Dioksin məruzqalmasının qarşısının alınması və nəzarəti

Çirklənmiş materialın düzgün yandırılması dioksinlərə məruzqalmanın qarşısını almaq və nəzarətə götürmək üçün ən yaxşı üsuldur. Həmçinin PCB əsaslı tullantı yağları da uyğun texnologiya ilə məhv edə bilər. Yandırma 850 ° C-dən (Selsi dərəcəsi) yüksək temperatur tələb edir. Böyük miqdarda çirklənmiş materialın məhv edilməsi üçün daha yüksək temperatur — 1000 ° C və ya daha çox — lazımdır.

İnsan məruzqalmasının qarşısını almaq və ya azaltmaq ən yaxşı şəkildə mənbəyə yönəlmiş tədbirlərlə, yəni dioksin yaranmasını mümkün qədər azaltmaq üçün sənaye proseslərinə ciddi nəzarətlə edilir. Bu, milli hökumətlərin məsuliyyətidir.

İnsanların dioksinlərə məruzqalmasının % 90-dan çoxu əsasən ət və süd məhsulları, balıq və qabıqlı dəniz məhsulları olmaqla qida təchizatından qaynaqlanır. Buna görə qida təchizatını qorumaq çox vacibdir. Dioksin emissiyalarını azaltmaq üçün mənbəyə yönəlmiş tədbirlərlə yanaşı qida təchizatında ikincili çirklənmədən qaçılmalıdır. İlkin istehsal, emal, paylama və satış zamanı yaxşı nəzarət və təcrübələr təhlükəsiz qida istehsalında çox vacibdir.

Yuxarıdakı nümunələrdə göstərildiyi kimi çirklənmiş heyvan yemi çox vaxt qida çirklənməsinin əsas səbəbidir.

Dözülən səviyyələrin aşılmamasını təmin etmək üçün qida və yem çirklənməsinə nəzarət sistemləri olmalıdır. İstehsalda təhlükəsiz xammal və prosesləri təmin etmək yem və qida istehsalçılarının məsuliyyətidir, qida təchizatı təhlükəsizliyini izləmək və ictimai sağlamlığı qorumaq üçün tədbir görmək isə milli hökumətlərin roludur. Çirklənmədən şübhələnildikdə ölkələrin çirklənmiş qida və yemi müəyyənləşdirmək, saxlamaq və zərərsizləşdirmək üçün fövqəladə planları olmalıdır. Təsirlənmiş əhali qrupu məruzqalma (məsələn, qanda və ya insan südündə çirkləndiricilərin ölçülməsi) və təsirlər (məsələn, sağlamlıq pozuntusu əlamətlərini aşkarlamaq üçün klinik izləmə) baxımından araşdırılmalıdır.

İstehlakçılar məruzqalma riskini azaltmaq üçün nə etməlidir?

Ətin yağının az istifadəsi və az yağlı süd məhsullarının istehlakı dioksin birləşmələrinə məruzqalmanı azalda bilər. Həmçinin balanslı pəhriz (yetərli meyvə, tərəvəz və taxıl daxil olmaqla) tək mənbədən həddindən artıq məruzqalmanın qarşısını almağa kömək edəcək. Bu, bədəndəki yükü azaltmaq üçün uzunmüddətli strategiyadır və ehtimal ki, qızlar və gənc qadınlar üçün inkişaf edən dölün məruzqalmasını azaltmağa lazımdır. Piylənməsi və bədən yağı çox olanlarda az olanlara nisbətən daha çox toplanma mümkündür. Piylənmənin xərçəng riskini artırmasının indiyədək çox fərq edilməyən, lakin mühüm mexanizmlərindən biri dioksinlər ola bilər. Ana südünün yağ tərkibi yüksək olduğundan və insan qida zəncirinin yuxarı sırasında yerləşdiyindən əmizdirilən uşaqlar "dioksinə çox məruz qalanlar" sinfində qəbul edilir.

Bununla belə, istehlakçıların öz məruzqalmasını azaltmaq imkanı bir qədər məhduddur.

Ətraf mühit və qidada dioksinləri müəyyənləşdirmək və ölçmək üçün nə lazımdır?

Dioksinlərin kəmiyyət kimyəvi analizi dünyada məhdud sayda laboratoriyada olan mürəkkəb / qabaqcıl üsullar tələb edir. Analiz xərcləri çox yüksəkdir və nümunə növünə görə dəyişir, lakin tək bioloji nümunə analizi üçün 1000 ABŞ dollarından tullantı yandırma qurğusunun dioksin buraxması baxımından geniş qiymətləndirilməsi üçün bir neçə yüz min ABŞ dollarına qədər dəyişə bilər.

Getdikcə bioloji (hüceyrə və ya anticisim) əsaslı skrininq üsulları hazırlanır və qida, yem nümunələrində istifadəsi daha çox təsdiqlənir. Bu üsullar daha az xərclə daha çox analizə imkan verir və müsbət skrininq testi halında nəticələr daha mürəkkəb kimyəvi analizlərlə təsdiqlənməlidir.

Türkiyədə dioksinlərlə bağlı fəaliyyətlər

2015-ci ildə, "Türk Qida Kodeksi Müəyyən Qidalarda Dioksinlərin, Dioksinəbənzər Polixlorlu Bifenillərin və Dioksinəbənzər Olmayan Polixlorlu Bifenillərin Səviyyəsinin Rəsmi Nəzarəti üçün Nümunəgötürmə, Nümunəhazırlama və Analiz Metodu Meyarları haqqında Bildiriş" dərc edilmişdir (baxın). İstanbul Qida Nəzarəti Laboratoriyası Müdirliyinin "Qablaşdırma və Dioksin Laboratoriyası" bölməsində qida və yemlərdə dioksinlər, furanlar, dioksinəbənzər polixlorlu bifenillər və indikator polixlorlu bifenillərin analizi aparılır. Qida nümunələrində EPA 1613 və EPA 1668B metodları, yem nümunələrində isə TS EN 16215 metodu istifadə edilir.

Qablaşdırma və Dioksin Laboratoriyasında aparılan analizlərdə istifadə edilən metodlarda milli və beynəlxalq qəbul edilmiş ISO və Türk Standartları, Türk Qida Kodeksi bildirişləri əsas götürülür. Daha sürətli və etibarlı analiz nəticələri üçün texnoloji inkişafların izləndiyi bildirilir.

Qida və yemlərdə "Dioksin, Dioksinəbənzər PCB və İndikator PCB (ICES6)" analiz qiyməti, 4290 TL kimi bildirilmişdir (İstanbul Qida Nəzarəti Laboratoriyası Müdirliyinin 2019-cu il Analiz Vahid Qiymət Siyahısı üçün baxın).

Dioksinlərlə bağlı DSÖ fəaliyyətləri

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı ilk dəfə 2015-ci ildə qida mənşəli xəstəlik yükünün qlobal hesablamalarını dərc etdi. Dioksinlərin fertillik və qalxanabənzər vəz funksiyalarına təsirləri bu çərçivədə nəzərə alındı və yalnız bu iki sonlanma nöqtəsi nəzərə alındıqda həmin məruzqalmanın dünyanın bəzi bölgələrində qida mənşəli xəstəlik yükünə mühüm töhfə verdiyi göstərildi.

Dioksin məruzqalmasını azaltmaq xəstəliyin azaldılmasında mühüm ictimai sağlamlıq hədəfidir. Qəbuledilən məruzqalma səviyyələrinə bələdçilik üçün DSÖ dözülən dioksin qəbulunu müəyyən etmək məqsədilə bir sıra ekspert görüşləri keçirdi.

2001-ci ildə Birləşmiş Millətlərin Birgə Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) / DSÖ Qida Əlavələri üzrə Ekspert Komitəsi (JECFA) PCDD-lərin, PCDF-lərin və “dioksinəbənzər” PCB-lərin yenilənmiş geniş risk qiymətləndirməsini apardı.

Bu maddələrin sağlamlıq üçün uzun və ya qısamüddətli risklərini qiymətləndirmək üçün ümumi və ya orta qəbul aylar boyunca, dözülən qəbul isə ən az 1 ay ərzində qiymətləndirilməlidir. Ekspertlər bir şəxs üçün maksimum dözülən aylıq dioksin qəbulunu 70 pikoqram / kg kimi müəyyən etmişdir. Bu səviyyə aşkarlana bilən sağlamlıq təsirləri olmadan ömür boyu qəbul edilə biləcək dioksin miqdarıdır.

DSÖ FAO ilə əməkdaşlıqda Codex Alimentarius Komissiyası vasitəsilə 'Qida və Yemlərdə Dioksin və Dioksinəbənzər PCB Çirklənməsinin Qarşısının Alınması və Azaldılması üçün Tətbiq Qaydaları' hazırlamışdır. Bu sənəd milli və regional qurumlara profilaktik tədbirlər barədə bələdçilik edir.

DSÖ həmçinin Qlobal Ətraf Mühit Monitorinqi Sisteminin Qida Çirklənməsinə Nəzarət və Qiymətləndirmə Proqramına cavabdehdir. GEMS / Qida kimi geniş tanınan proqram dünyanın 50-dən çox ölkəsində iştirakçı laboratoriyalar şəbəkəsi ilə qidalardakı çirkləndiricilərin səviyyələri və meyilləri barədə məlumat verir. Dioksinlər bu monitorinq proqramına daxil edilmişdir.

DSÖ ana südündə dioksin səviyyələri haqqında dövri tədqiqatlar da aparmışdır. Bunlar insanın bütün mənbələrdən dioksinlərə məruzqalmasını qiymətləndirir. Son məruzqalma məlumatları bəzi inkişaf etmiş ölkələrdə dioksin buraxılmasını nəzarətə almaq üçün görülən tədbirlərin 2014-cü ildən sonrakı məruzqalmada əhəmiyyətli azalmaya gətirdiyini göstərir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin məlumatları natamamdır və hələ zaman meyli təhlilinə imkan vermir.

DSÖ bu tədqiqatları Birləşmiş Millətlərin Ətraf Mühit Proqramı (UNEP) ilə əməkdaşlıqda, dioksinlər də daxil bəzi davamlı üzvi çirkləndiricilərin (KOK) emissiyasını azaltmağa yönəlmiş beynəlxalq saziş olan 'Stokholm Konvensiyası' çərçivəsində davam etdirir. Yandırma və istehsal proseslərində dioksin yaranmasını azaltmaq üçün bir sıra tədbirlər nəzərdə tutulur. DSÖ və UNEP dünya üzrə dioksin çirklənməsi meyillərini və Stokholm Konvensiyası çərçivəsində tətbiq edilən tədbirlərin səmərəliliyini izləmək üçün bir çox inkişaf etməkdə olan ölkə də daxil olmaqla qlobal ana südü sorğuları aparır.

Dioksinlər ətraf mühitdə və qidalarda mürəkkəb qarışıq şəklində ortaya çıxır. Bütün qarışığın potensial riskini qiymətləndirmək üçün bu çirkləndirici qrupuna toksik ekvivalentlik anlayışı tətbiq edilmişdir.

DSÖ ekspert məsləhətçiləri vasitəsilə dioksinlər və əlaqəli birləşmələr üçün toksik ekvivalentlik amillərini (TEF) müəyyənləşdirmiş və müntəzəm yenidən qiymətləndirmişdir. İnsanlar, məməlilər, quşlar və balıqlar üçün keçərli DSÖ-TEF dəyərləri müəyyən edilmişdir.