Döymələr limfoma riskini artırırmı?

eClinicalMedicine jurnalında 21 may 2024-cü ildə dərc olunmuş məqaləyə görə döymələr limfomanın yaranması üçün risk amili ola bilər.

Döymələr dəriyə vurulduğuna görə əsasən dəri xərçəngləri araşdırılıb, lakin əsl risk artımı bəlkə də limfa düyünlərindədir. 

Limfoma və məlum risk amilləri

Limfoma limfa sisteminin xərçəngidir və adətən limfa düyünləri, dalaq, timus və sümük iliyi kimi limfatik toxumalarda başlayır. Məlum risk amillərinə immun sistemi pozuntuları, müəyyən infeksiyalar (məsələn, Epstein-Barr virusu), bəzi kimyəvi maddələrin təsiri və ailədə limfoma tarixçəsi daxildir. Son illərdə dünyada limfoma tezliyinin artması müşahidə olunub və bu artımın səbəblərini anlamaq vacibdir.

Döymələr və limfoma riski

Son bir neçə onillikdə döymələrin populyarlığı kəskin artıb. Avropada aparılmış bir neçə tədqiqat döymələrin yayılma göstəricisinin 20%-dən yüksək olduğunu bildirir, ABŞ-da isə bu göstərici təxminən 30% hesablanır. İnsanların çoxu ilk döyməsini gənc yaşda etdirir və bu, döymə mürəkkəbinin kimyəvi tərkib hissələrinin demək olar bütün ömür boyu təsiri deməkdir. Lakin döymələrin uzunmüddətli sağlamlıq təsirlərini anlamağa yönələn araşdırmalar hələ yeni başlayıb.

Döymə mürəkkəblərinin kimyası və orqanizmə təsiri

Döymə mürəkkəbləri piqment sintezindən yaranan ilkin maddələri və yan məhsulları, eləcə də əlavələri ehtiva edən üzvi və qeyri-üzvi rəng piqmentləri qarışıqlarıdır. Rəngli mürəkkəblərdə birincili aromatik aminlər (PAA), qara mürəkkəblərdə isə tez-tez polisiklik aromatik karbohidrogenlər (PAH) olur. Bütün rəngli mürəkkəblərdə arsen, xrom, kobalt, qurğuşun və nikel kimi metallar ola bilər. Bu maddələrin mühüm hissəsi Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi tərəfindən kanserogen kimi təsnif edilib.

Döymə vurularkən mürəkkəb dəri baryerini təkrar-təkrar deşməklə dermaya yeridilir. Dəri baryerini keçən istənilən antigen yerli immun cavab başladır və bu antigenlər limfa düyünlərinə daşınır. Döymə mürəkkəbinin limfa düyünlərinə daşınması geniş yayılıb; yeridilən piqmentin 32%-sinin 6 həftədən sonra yerini dəyişdiyi və zamanla bu payın 99%-a çata biləcəyi hesablanır.

Klinik şəraitdə döyməsi olan insanlarda piqmentli və böyümüş limfa düyünləri onilliklərdir təsvir edilir. Qara və rəngli döymə piqmentlərinin insan limfa düyünlərinə daşındığı, döymə iynəsinin aşınmasından yaranan metal hissəciklərinin isə toplandığı təsdiqlənib. Limfa düyünləri sürətlə çoxalan immun sistemi hüceyrələri ehtiva edir və kanserogen maddələr üçün həssas hədəflərdir. Həlledicilərin, alov gecikdiricilərin, pestisidlərin və saç boyalarının təsirindən yaranan immun pozuntunun limfomanın əmələ gəlməsində əsas rol oynadığına dair sübutlar artır.

Yeni İsveç tədqiqatı

Tədqiqatçılar İsveçin milli səhiyyə məlumatlarından istifadə edərək döymə təsirinə məruzqalmanın limfoma riskini artırıb-artırmadığını populyasiya əsaslı hal-nəzarət tədqiqatında araşdırıblar. Həmçinin təsir–cavab əlaqəsini və ilk döymə ilə indeks ili arasındakı vaxtı nəzərə alaraq məruzqalma müddətinin təsirini qiymətləndiriblər. Sonda döymə ilə limfoma alt növləri arasındakı əlaqəni araşdırıblar.

Baş tədqiqatçı Dr. Christel Nielsen bildirib ki, döymə mürəkkəbi dəriyə yeridildikdə orqanizm onu yad maddə kimi qəbul edir və immun sistemi aktivləşir. Mürəkkəbin böyük hissəsi dəridən limfa düyünlərinə daşınaraq orada toplanır.

Tədqiqatın təfərrüatları və nəticələr

Tədqiqatda 2007–2017-ci illərdə limfoma diaqnozu qoyulmuş 2938 xəstə müəyyənləşdirilib. Onlardan 1398-i sorğuya cavab verib. Nəzarət qrupunda isə 4193 nəfər sorğuda iştirak edib.

Limfoma diaqnozlu xəstələr əhali reyestrlərindən müəyyənləşdirilib, sonra eyni cins və yaşda olan, lakin limfoması olmayan nəzarət qrupu ilə uyğunlaşdırılıb. İştirakçılar həyat tərzi amillərini qiymətləndirmək üçün döymələrinin olub-olmadığını bildirən sorğu doldurublar.

• Limfoma xəstələrinin 21%-i, nəzarət qrupunun isə 18%-i döyməsi olduğunu bildirib.
• Siqaret istifadəsi və yaş kimi digər müvafiq amillər nəzərə alındıqdan sonra döyməsi olanlarda limfoma yaranması riskinin 21% yüksək olduğu müəyyənləşdirilib (etimad intervalı 0,99-1,48).
• Tədqiqatçılar əvvəlcə döymə ölçüsünün limfoma riskinə təsir edə biləcəyini düşünürdülər. Məsələn, bütün bədəni örtən döymənin kiçik döymədən daha yüksək limfoma riski ilə əlaqəli ola biləcəyini fərz edirdilər. Lakin döymənin əhatə etdiyi bədən səthinin sahəsi ilə limfoma riski arasında əlaqə tapılmayıb.

Tədqiqatçılar bunun səbəbini hələ bilmədiklərini, yalnız döymənin ölçüsündən asılı olmayaraq bədəndə aşağı səviyyəli iltihabı tətikləyə və bunun da xərçəngin yaranmasına təkan verə biləcəyi barədə fərziyyə irəli sürə bildiklərini deyiblər. Vəziyyətin ilkin düşündüklərindən daha mürəkkəb olduğunu bildiriblər.

Şərh

Limfomanın nadir xəstəlik olduğunu və bu nəticələrin qrup səviyyəsinə aidliyini xatırlamaq vacibdir. Nəticələr başqa tədqiqatlarda daha ətraflı araşdırılmalıdır və belə araşdırmalar davam edir.

Döymələr və xərçəng arasındakı əlaqə uzun müddətdir müzakirə olunur. On ildən çox əvvəl aparılmış ədəbiyyat icmalı döymə ilə əlaqəli dəri xərçəngi hallarının sayını dünyadakı döyməli insan sayı ilə müqayisə edərək döymə ilə xərçəng arasındakı əlaqənin təsadüfi ola biləcəyini irəli sürüb. Hal hesabatları yeni tədqiqat suallarını vurğulamaq və gələcək araşdırmalar üçün fərziyyə yaratmaq baxımından faydalı olsa da, seçici hesabatlandırma və müqayisə qruplarının olmaması kimi məhdudiyyətlərə görə səbəb-nəticə əlaqəsini müəyyənləşdirmək üçün yetərli deyil. Yaxşı hazırlanmış epidemioloji tədqiqatlar olmadan döymə ilə xərçəng arasındakı mümkün əlaqəni etibarlı qiymətləndirmək üçün elmi əsas yoxdur.

Bu araşdırma hal-nəzarət dizaynı ilə aparılıb və 21% artım insidens sürətləri nisbətinə (IRR) əsaslanır. Bu, birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi göstərmir, yalnız əlaqəliliyə işarə edir. Etimad intervalı (0,99-1,48) 1 qiymətini ehtiva etdiyi üçün nəticələr statistik əhəmiyyətli deyil. Bu da nəticələrin qəti olmadığını və əlavə araşdırma tələb olunduğunu göstərir.

Bildiyimizə görə döymə ilə limfoma arasındakı əlaqəni araşdıran yeganə dərc olunmuş epidemioloji tədqiqat Warner və həmkarlarına aiddir. Lakin orada döyməli iştirakçıların sayı az olduğuna görə yetərli statistik gücə malik nəticə alınmayıb. Buna görə bu, böyük nümunəli populyasiya əsaslı dizaynla döymə və limfoma arasındakı mümkün əlaqəyə dair məlumat verən ilk tədqiqatdır. Bununla belə, tək epidemioloji tədqiqatdan qəti səbəb-nəticə əlaqəsi çıxarmaq olmaz və əlavə araşdırma lazımdır.

Kanserogenez hüceyrə çevrilməsinin çoxmərhələli prosesidir; sadə şəkildə başlanma, təşviq və irəliləmə kimi təsvir oluna bilər. Xaricdən gələn kimyəvi kanserogenlər bu prosesin bir və ya bir neçə mərhələsinə təsir edə, adətən başqa amillərlə mürəkkəb qarşılıqlı əlaqəyə girə bilər. Döymə mürəkkəbləri müxtəlif tərkibli kimyəvi qarışıqlar olduğuna görə bu tədqiqatda məruzqalmanın latent dövrünə dair analitik strategiya müəyyənləşdirmək mümkün olmayıb. Əvəzində ilk döymə ilə indeks ili arasındakı vaxt nəzərə alınaraq məruzqalma müddətinin təsiri araşdırılıb. Nəticələr həm indeks ilindən 0-2 il əvvəl, həm də 11 il və ya daha əvvəl vurulmuş döymələrin yüksək limfoma riski ilə əlaqəli ola biləcəyinə işarə edib. Əlavə tədqiqatlarla təsdiqlənərsə, bu nəticələr döymə mürəkkəbinə məruzqalmanın həm şişin başlanması, həm də inkişafının təşviqi ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərə bilər.

Tədqiqatçılar döymələrin uzunmüddətli sağlamlıq təsirlərinin daha çox araşdırılmalı olduğunu bildiriblər. Onlar döymələrlə başqa xərçəng növləri və ya iltihabi xəstəliklər arasındakı mümkün əlaqələri qiymətləndirməyi planlaşdırırlar.

Nəticə etibarilə döymə etdirənlərdə limfoma riskinin 21% artdığını deyərkən bunun yalnız əlaqəlilik səviyyəsində qaldığını və səbəb-nəticə göstərmədiyini vurğulamaq lazımdır. Tədqiqatın fərziyyə yaradan xarakterini önə çəkmək vacibdir. Döymə mürəkkəblərindəki kanserogenlərə görə gələcək daha güclü tədqiqatların bu əlaqəni daha aydın göstərə biləcəyi ehtimalı nəzərə alınmalıdır. 

İnsanlar yəqin ki, döymələr vasitəsilə öz kimliklərini ifadə etməyə davam edəcəklər. Buna görə cəmiyyət olaraq döymə etdirməyin təhlükəsizliyinə əmin olmaq çox vacibdir. Fərdi səviyyədə döymələrin sağlamlığa təsir edə biləcəyini bilmək və döymə ilə əlaqəli ola biləcəyini düşündüyünüz əlamətlər yaranarsa həkimə müraciət etmək əhəmiyyətlidir.