Dünyanın ən yaşlı insanlarından sağlamlıq məsləhəti almaq zərərli ola bilərmi?

Bəzi insanların niyə 100 yaşı keçdiyini hələ tam başa düşməsək də, yüzyaşlı şəxslərin verdiyi məsləhətlərə etibar etməməyin ən düzgün yanaşma olduğuna dair alimlər arasında getdikcə yayılan bir fikir var.

Dünyanın ən yaşlı insanı Maria Branyas Moreranın 117 yaşında vəfatından sonra bir çox insan qeyri-adi dərəcədə uzun ömrün sirrini düşünmüş ola bilər. Lakin alimlər uzunömürlülük barədə məsləhəti yüzyaşlılardan (100 yaşı keçənlərdən) almağın ən düzgün yanaşma olmaya biləcəyini söyləyirlər.

Guinness Dünya Rekordlarına görə, Branyas uzun ömrünü “nizam, əmin-amanlıq, ailə və dostlarla yaxşı münasibətlər, təbiətlə təmas, emosional sabitlik, narahatlıq keçirməmək, peşman olmamaq, bol nikbinlik və zərərli insanlardan uzaq durmaq” kimi amillərlə əlaqələndirib.

İki nəzəriyyə

İngiltərənin Brighton Universitetində biogerontologiya professoru Richard Faragher isə alimlərin hələ də bəzi insanların niyə 100 yaşı keçdiyini anlamağa çalışdığını bildirir.

Faragher bu barədə bir-birini istisna etməyən iki əsas nəzəriyyə olduğunu qeyd edir.

Birinci nəzəriyyə bəzi şəxslərin əslində sadəcə şanslı olmasına əsaslanır. Başqa sözlə, yüzyaşlıların müəyyən vərdişlərinin olması həmin vərdişlərin uzunömürlülük təmin etdiyi demək deyil; bu məntiq xətası “sağ qalanlara əsaslanan qərəz” kimi tanınır.

“Gündə 60 siqaret çəkərək sağ qalmağınız çox siqaret çəkməyin sizin üçün yaxşı olması demək deyil,” deyir Faragher.

İkinci nəzəriyyə isə yüzyaşlıların uzun yaşamalarına imkan verən xüsusi genetik xüsusiyyətlərə malik olmasıdır. Yəni genetika sayəsində daha dözümlü olduqlarını demək olar.

Faragher hər iki nəzəriyyənin eyni xəbərdarlığa işarə etdiyini deyir: “Yüzyaşlılardan sağlamlıq və həyat tərzi barədə əsla, əsla məsləhət almayın.”

Bundan əlavə, o qeyd edir ki, yüzyaşlılar çox vaxt adətən çox idman etmirlər və qidalanmaları o qədər də sağlam deyil; bəzi yüzyaşlıların siqaret çəkdiyini də vurğulayır.

“Bu, sağlam yaşanan ömrü uzatmaq barədə əlimizdə olan bir çox epidemioloji (cəmiyyətin müşahidəsinə əsaslanan) sübutla ziddiyyət təşkil edir,” deyir və böyük bir tədqiqatın siqaret çəkməməyin, idman etməyin, alkoqoldan ölçülü istifadə etməyin və gündə beş porsiya meyvə-tərəvəz yeməyin ömrü 14 ilə qədər uzada bildiyini göstərdiyini əlavə edir.

“Yüzyaşlıların bu qeyri-sağlam vərdişlərin çoxuna baxmayaraq həyatı yenə də rahat keçirməsi ya şanslı olduqlarını, ya da genetik baxımdan çox yaxşı imkanlara malik olduqlarını göstərir,” deyir.

Maria Branyas uzun ömründə şansın rolunu qəbul etsə də, qızı Rosa Moret bunu genetika ilə əlaqələndirib. 2023-cü ildə regional Katalan televiziyasına danışan Moret “Heç xəstəxanaya getməyib, heç sümüyü sınmayıb, yaxşıdır, ağrısı yoxdur” deyib.

Faragher yüzyaşlıların niyə daha uzun yaşaması barədə irəli sürülən bir çox ehtimalın əslində tərs səbəbiyyət nümunəsi ola biləcəyini də əlavə edir. Məsələn, nikbin düşüncənin çox uzun yaşamağa kömək etməsi fikri ən azı qismən insanların sağlamlıqları daha yaxşı olduğu üçün daha nikbin olmaları ilə əlaqəli ola bilər.

“Dişiniz ağrıyanda sonuncu dəfə nə vaxt həqiqətən nikbin düşüncəyə malik olmusunuz?” deyə soruşur.

Faragher yüzyaşlıları araşdırarkən onların sağ qalmasına kömək edə biləcək amillərə diqqət yetirməyə meyil olduğunu, lakin “maneə yaradan” amillərin nəzərə alınmadığını qeyd edir.

Məlum olanlar və bilinməyənlər

University College Londondan genetik Prof. David Gems isə uzunömürlülükdə cinsiyyətin mühüm amil olduğunu, qadınların kişilərdən daha yavaş qocaldığını, lakin şansın da əhəmiyyətini vurğulayır və bunun nümunələrindən birinin qocalma sürətindəki təbii fərqlər olduğunu bildirir.

“Cəmi bir neçə həftə yaşayan nematod qurdları üzərində işləyirəm,” deyir. “Qurdlar genetik baxımdan bir-biri ilə eynidir və eyni şəraitdə saxlanılırlar, lakin ilk qurdlar təxminən 10 gün sonra qocalıqdan ölür, sonuncusu isə təxminən 30 gün sonra ölür.”

Fərdi səviyyədə müəyyən qədər şans bəzi insanların niyə 100 yaşı keçdiyini izah etməyə kömək edə bilsə də, mütəxəssislər gözlənilən ömrü artıra bilən yaxşı məlum amillərin olduğunu deyirlər; bunlara səhiyyə xidmətlərinin və gigiyena şəraitinin yaxşılaşması daxildir.

“Təxminən 100 il əvvəl uşaqların ölüm ehtimalını azaltmağa yönəlmiş yaxşılaşmalar sayəsində gözlənilən ömürdə böyük irəliləyişlər görməyə başladıq,” deyir Beynəlxalq Uzunömürlülük Mərkəzinin baş icraçı direktoru David Sinclair və bunun əsasən peyvəndlərin və təmiz suyun tətbiqindən qaynaqlandığını vurğulayır.

• Əlaqəli mövzu: Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının peyvənd proqramı 150 milyon insanı və 10 milyard illik ömrü xilas edib

“Son 20 ildə gördüyümüz və qarşıdakı 20 ildə görəcəyimiz şey qocalıq dövrünə oxşar diqqət yönəldilməsidir,” deyir Sinclair və bunun qrip və zona peyvəndlərindəki irəliləyişləri, statinləri və digər dərmanları əhatə etdiyini, bunların yaşlı insanlar arasında ömrü uzatmağa kömək edəcəyini əlavə edir.

Lakin o, hökumətlərin insanların daha sağlam seçimlər etməsinə kömək edəcək addımlar atmalı olduğunu bildirir. Bu seçimlər nəticədə onların daha uzun yaşamasına imkan verəcək. O qeyd edir ki, bir çox insan idman etməyin, yaxşı qidalanmağın və ya çirklənmədən uzaq durmağın çətin olduğu mühitdə yaşayır.

Lakin bir insanın yaşı üçrəqəmli həddə çatsa belə, bu, həyatının xoşbəxtlik və tortlarla dolu olacağı demək deyil.

Sinclair yüzyaşlılar barədə xəbərlərin adətən şən olduğunu, lakin bu şəxslərin illərlə tək yaşamaq kimi çətinliklərlə qarşılaşdıqlarının da məlum olduğunu qeyd edir.

“Gerçəklik həmişə göründüyü qədər müsbət deyil,” deyir.

*

• Əlaqəli mövzu: Dünyanın ən uzunömürlü Mavi Zona insanlarının 8 ortaq xüsusiyyəti