Gözlənilən itki yası ilə ölümdən sonrakı yasın fərqləri hansılardır?

Gözlənilən itki yası, ölümdən əvvəl yaranan yas, sevilən birinin mümkün ölümü və ya öz ölümü ilə üzləşən insanlar arasında geniş yayılmışdır. İnsanların çoxu ölümdən sonra yaranan yasla tanışdır (ənənəvi yas), lakin gözlənilən itki yası barədə hələ az danışılır.

Buna görə bəzi insanlar yaşadıqları dərin ağrını ifadə etməyi sosial baxımdan qəbuledilməz sayır və ehtiyac duyduqları dəstəyi ala bilmirlər. Bu yazıda gözlənilən itki yası nədir, əlamətləri hansılardır və bu çətin vaxtda onun öhdəsindən ən yaxşı necə gələ bilərsiniz suallarına cavab tapa bilərsiniz.

Bu yazı daha çox sevdiyi birinin yaxınlaşan itkisinə yas tutan insana yönəlmişdir, lakin xəstə insanın özü də bu yası yaşayır.

Ümid edirəm, bu yazı həm xəstə insanlara, həm də sevdiklərinin yaxın ölümünə yas tutanlara kömək edər.

Gözlənilən itki yası nədir?

Gözlənilən itki yası ölümdən sonrakı yasdan fərqli olaraq ölümdən əvvəl yaranan yas (və ya başqa böyük itki) kimi müəyyən edilir. Bu yas yalnız ölümü deyil, dostun itirilməsi, ailədə rolların dəyişməsi, maliyyə dəyişikliklərindən qorxma və mümkün gələcəklə bağlı xəyalların itirilməsi kimi çoxsaylı itkiləri əhatə edir.

Yas təkbaşına yaranmır. Çox vaxt yas təcrübəsi keçmişdə yaşanan digər yas hadisələrinin xatirələrini üzə çıxara bilər.

Gözlənilən itki yası ilə ənənəvi yasın fərqləri hansılardır?

Gözlənilən itki yası ölümdən sonrakı yasa bənzəyə bilər, lakin bir çox cəhətdən fərqlidir. O, adətən daha çox qəzəb, emosional nəzarətin daha çox itirilməsi və tipik olmayan yas reaksiyaları ehtiva edir.

Tək qalmaq, onlarsız həyatın necə olacağı, onlarsız kim olacağınız və nə edəcəyiniz qorxusu həddindən artıq narahatlıq yarada və bu da gözlənilən itki yasını formalaşdıra bilər. Buna görə bu yas prosesi ənənəvi yasdan daha mürəkkəb ola bilər. Sevdiyiniz insan hələ yanınızdaykən bu qayğılarla mübarizə apara bilərsiniz.

Hər kəs gözlənilən itki yası yaşamır və bunu yaşamaq yaxşı və ya pis deyil. Bəzi insanlar sevdikləri ölərkən çox az yas yaşayırlar. Əslində özlərinə yas tutmağa icazə vermədiklərini anlayırlar, çünki bu, ümiddən vaz keçmək kimi yozula bilər. Bununla belə, bəziləri üçün həqiqi itkidən əvvəlki yas daha da şiddətlidir.

Həyat yoldaşlarını itirmiş isveçli qadınlar üzərində aparılmış tədqiqat qadınların %40-ının itkidən əvvəlki mərhələni itkidən sonrakı mərhələdən daha stressli hesab etdiyini göstərmişdir. Bu, gözlənilən itki yasının çox vaxt ən çətin hissə ola biləcəyinə işarə edir. Vəziyyətin daha stressli və çətin olmasının səbəblərindən biri naməlumdan duyduğumuz qorxudur.

Gözlənilən itki yasının məqsədi nədir?

Ölməkdə olan insan üçün gözlənilən itki yası ən mühüm olanlara diqqət yetirməyə və həll olunmamış problemləri nəzərdən keçirməyə kömək edə bilər. İnsanın məna tapmasına, məsələləri yekunlaşdırmasına və özünü hüzurlu hiss etməsinə kömək edə bilər.

Ailə üzvləri üçün gözlənilən itki yası fikir ayrılıqlarını uzlaşdırmaq və tamamlanmaya uyğunlaşmaq üçün fürsət də verə bilər. Həmçinin həm xəstəyə, həm də yaxınlarına vidalaşmaq imkanı yaradır.

Bəzi insanlar ölməkdə olan yaxınlarını ziyarət etməyə həvəssizdirlər. Emosional ağrıdan qaçmaq və ya insanı xəstəlikdən əvvəlki “olduğu kimi” xatırlamaq istəyə bilərlər. Lakin gözlənilən itki yasını yaşamaq mühüm imkanlar təqdim edir. Sevdiyiniz insan zəif ikən onunla vaxt keçirmək ölümünü qəbul etməyinizə kömək edə bilər.

Gözlənilən itki yası yas prosesini həmişə asanlaşdırmasa da, bəzi hallarda ölümü daha təbii göstərə bilər. Sevdiklərimizin getməsinə icazə vermək çətindir. Onları zəif, gücsüz və yorğun görmək bəlkə də "növbəti yerə keçməyin sənin üçün problem deyil" deməyi bir qədər asanlaşdırır.

Gözlənilən itki yası ölümdən sonrakı yas prosesinə kömək edirmi?

Gözlənilən itki yası ənənəvi yası əvəz etmir və ölüm baş verdikdən sonra yas müddətini qısaltmır. İnsanın sevdiyini itirdikdə yaşayacağı sabit yas miqdarı yoxdur. Sevdiyiniz insanın sağlamlığı uzun müddətdir pisləşsə də, heç nə sizi həqiqi ölümə hazırlaya bilməz.

Gözlənilən itki yası sonrakı yası əvəz edə bilməz. Hətta yas üçün başlanğıc olmasa da, ölümdən əvvəlki yas sevdiklərini qəfil itirən insanların heç vaxt əldə etmədiyi vidalaşma fürsətini verir. Birlikdə keçirəcəyiniz vaxtın dəyəri daha da artaraq sizə çox çətin olan anda qalmaq, “o an”ı yaşamaq şansı verir.

Gözlənilən itki yası yaşamağın əlamətləri hansılardır?

Gözlənilən itki yasına müşayiət edən hisslər, başqa sözlə onun əlamətləri, itkidən sonra yarananlara bənzəyir. Lakin ölümdən sonrakı yasdan ən aydın fərqi əhvalınızın dəyişə bilməsidir. Bəzi günlər həqiqətən çətin ola bilər, digər günlərdə isə heç kədərlənməyə bilərsiniz.

Hər kəsin fərqli yas tutduğunu unutmayın. Gözlənilən itki yası ilə əlaqəli bəzi tipik hisslər aşağıda göstərilir:

• Kədər və göz yaşı: Kədər və göz yaşları ən gözləmədiyiniz anda sürətlə və tez-tez üzə çıxmağa meyilli ola bilər. Televiziya reklamı kimi kiçik şeylər belə sevdiklərinizin ölməkdə olduğunu qəfil və ağrılı xatırladan amillər ola bilər.
• Qorxu: Qorxu hissləri geniş yayılmışdır və yalnız ölüm qorxusunu deyil, sevdiklərinizi itirməklə əlaqəli bütün dəyişikliklərdən qorxmağı da ehtiva edir.
• Əsəbilik və qəzəb: Qəzəbi özünüz də yaşaya bilərsiniz, lakin ölməkdə olan sevdiyiniz insanın qəzəbinin öhdəsindən gəlmək də çətin ola bilər.
• Tənhalıq: Güclü tənhalıq hissi xəstənin yaxını tərəfindən tez-tez yaşanır. İtkidən sonrakı yasdan fərqli olaraq gözlənilən itki yasını ifadə etməyin sosial baxımdan qəbuledilməz olduğu hissi tənhalığı artıra bilər.
• Danışmaq arzusu: Tənhalıq hissi nə hiss etdiyinizi anlaya və sizi mühakimə etmədən dinləyə biləcək biri ilə danışmaq arzusu ilə nəticələnə bilər. Kədərinizi ifadə etmək üçün təhlükəsiz yeriniz yoxdursa, bu hisslər daxili ağrınızı qorumaq üçün sosial uzaqlaşmaya və ya emosional keyliyə (heç bir hiss duymamağa) səbəb ola bilər.
• Anksiyete: Sevdiyiniz və dəyər verdiyiniz biri ölmək üzrə olduqda şərait daim yüksək narahatlıq içində yaşamaq kimidir. Anksiyete titrəmə və ürəkdöyünmə kimi fiziki əlamətlər yarada bilər.
• Günahkarlıq: Sevilən birinin ölümündən əvvəlki vaxt böyük günahkarlıq dövrü ola bilər. Xüsusilə həmin insan əziyyət çəkirsə. Sevdiyiniz insanın əziyyət çəkməməsini istəyərkən ölümün baş verəcəyi andan qorxursunuz. Onlar yaşamayacağı halda siz həyatınıza davam edəcəyiniz üçün sağ qalma günahkarlığı yaşaya bilərsiniz.
• Xəstə insan üçün güclü narahatlıq: Sevdiklərinizlə bağlı son dərəcə narahat olduğunuzu görə bilərsiniz və bu narahatlıq emosional, fiziki və ya mənəvi problemlər ətrafında cəmləşə bilər.
• Ölüm düşüncəsi: Sevdiklərinizin getməsinin necə olacağını təsəvvür etdiyinizi görə bilərsiniz. Yaxud xəstə insan sizsinizsə, sevdiklərinizin ölümünüzdən sonra necə davam edəcəyini təsəvvür edə bilərsiniz. Bir çox insan bu düşüncələrə görə özünü günahkar hiss edir, lakin bunlar çox normaldır və ölümün qaçılmazlığını qəbul etməyin bir hissəsidir.
• Fiziki problemlər: Yatmaqda çətinlik, qidalanma rejimində dəyişikliklər, yaddaş problemləri, baş, kürək və ya sinə ağrısı kimi ağrı və sızıltılar ola bilər.

Bu əlamətlərdən biri istənilən anda mövcud ola bilər. Eyni şok, sorğulama və ya ümidsizlik hisslərini dəfələrlə yenidən yaşadığınızı görə bilərsiniz. Yuxarıda deyildiyi kimi, kədəri yaşamağın və yas tutmağın düzgün və ya yanlış yolu yoxdur. Bu proses hər kəs üçün özünəməxsus və bənzərsizdir.

Yas prosesi üçün müalicə və psixoloji dəstək

Gözlənilən itki yası ümumi yas prosesinin normal hissəsidir. Lakin bəzi hallarda kədər o qədər güclü ola bilər ki, öhdəsindən gəlmək bacarığınıza mane olar. İnsanların yasla bağlı bütün itkilərlə qarşılaşdıqda depressiya inkişaf etdirməsi də olduqca geniş yayılmışdır. Yas prosesinin yaratdığı hissləri depressiyadan ayırmaq çətin ola bilər. Öhdəsindən gəlməkdə çətinlik çəkirsinizsə, psixi sağlamlıq mütəxəssisindən kömək istəməyinizi tövsiyə edirik.

Gözlənilən itki yasının öhdəsindən gəlmək

Ağrınızı ifadə etməyiniz və özünüzə kədərlənməyə icazə verməyiniz mühümdür. Ümidi qorumaq və eyni zamanda ölümə hazırlaşmaq çətin prosesdir. Hisslərinizi açıq paylaşa biləcəyiniz dost tapmaq son dərəcə faydalıdır.

Unutmayın, sevdiyiniz insanın ölümünü qəbul etmək onu sevməyi dayandırmalı olduğunuz demək deyil. Bu mərhələdə bəzi insanlar yaxınlarının heç vaxt ölməyəcək xatirələrini saxlamaq üçün qəlblərində təhlükəsiz yer tapmağa başlayırlar.

Daha ətraflı öhdəsindən gəlmə üsulları üçün “Xərçəngdə GÖZLƏNİLƏN İTKİ YASININ öhdəsindən gəlmək” yazımıza baxa bilərsiniz.