Xərçəngdə GÖZLƏNİLƏN İTKİ YASININ öhdəsindən gəlmək

İnsanların çoxu yası sevilən birinin ölümündən sonra yaşanan proses kimi düşünür. Lakin yas ölümdən əvvəl də baş verə bilər. Bu təcrübə gözlənilən itki yasıvə ya gözlənilən itki kədərikimi tanınır, çünki ölüm və ya başqa itki (qabiliyyət itkisi kimi) gözləntisi ilə meydana çıxır. Bu yası xəstənin yaxını ilə yanaşı, xəstə və ya ölüm prosesində olan insanın özü də yaşaya bilər.

Hisslər hər iki yas növündə müqayisə edilə bilər, lakin gözlənilən itki yası daha enişli-yoxuşlu proses ola bilər. Bəzi günlər çox kədərli hiss edərkən bəzi günlər heç kədərlənməyə bilərsiniz. Nəticədə dəyişən hisslərinizə görə özünüzü günahkar saya bilərsiniz. Lakin bu çox normaldır və həmin insanı daha az sevdiyiniz demək deyil. Hər kəs fərqli yas tutur. Yas tutmağın düzgün və ya yanlış yolu yoxdur.

Hələ burada olan birinə yas tutursunuzsa, öhdəsindən gəlməyinizə kömək edə biləcək bir sıra şeylər var. Gəlin bu yazıda gözlənilən itki yasının nə ilə bağlı olduğunu nəzərdən keçirək, sonra bu prosesdə nəyin kömək edə biləcəyindən danışaq.

Gözlənilən itki yası nədir?

Gözlənilən itki yası həyatın son günlərində tez-tez hiss edilən dərin kədərdir.

Həm ölümə yaxınlaşan insanın yaxınları, həm də xəstə və ölməkdə olan insanın özü tərəfindən tez-tez yaşanır.

Ölümdən əvvəlki yas qəfil ölümün bizə verə bilmədiyi vidalaşmaq fürsətini verir, lakin ölümdən sonrakı yas dövrünü əvəz etmir.

Bu yazı sevdiyi yaxını ölümə yaxınlaşan və gözlənilən itki yası yaşayanlar üçün yazılmışdır. Ümid edirik ki, aşağıdakı öhdəsindən gəlmə tövsiyələri həm ölməkdə olanlara, həm də yaxınlarına kömək edər.

Bir tədqiqat həyat yoldaşını itirən insanların %40-ının gözlənilən itki yasını ölümdən sonrakı yasdan daha stressli saydığını aşkar etmişdir.

Gözlənilən itki yasının öhdəsindən gəlmək üçün tövsiyələr

Aşağıdakı tövsiyələr başqalarına çətin hisslərin öhdəsindən gəlməkdə kömək etmişdir. Ümid edirik ki, bu tövsiyələr sizə də kömək edər.

Özünüzə hiss etməyə və kədərlənməyə icazə verin

Özünüzə qəlbinizdəki ağrını hiss etmək icazəsi vermək özünüzə qarşı dürüst olmağa kömək edir. Gözlənilən itki yası yalnız sevdiyiniz insanın yaxınlaşan ölümünün kədəri deyil, ölümə müşayiət edən bütün digər itkilərdir. Dostun itirilməsi, ortaq xatirələrin itirilməsi, gələcəyə dair xəyalların itirilməsi.

Hiss etdiyiniz ağrını inkar etmək yolçuluğunuzun sonrakı dövrlərində yas prosesini uzada bilər. Yas istər ölümdən əvvəl, istər sonra olsun, bir məqsədə xidmət edir.

Yasın vəzifələri yaxın itkini qəbul etmək, kədərin öhdəsindən gəlmək və sonda sevdiklərinizlə emosional bağınızı başqa yerə daşımağa imkan verəcək şəkildə buraxmaqla başlayır. Bu, yaxınınızdan vaz keçmək və ya onu unutmaq demək deyil. Əksinə, yas vəzifələrini tamamlamaq bir vaxtlar paylaşdığınız sevincə və sevgiyə bağlı qalmağa imkan verir.

Bu yolda tək getməyin: Hisslərinizi ifadə edin

Kədərinizi içinizdə yaşamayın. Bu prosesdə yaxın dostunuzla və ya ailə üzvlərinizlə hisslərinizi paylaşmağınız mühümdür. Heç kim gələcək itkinin kədəri ilə təkbaşına üzləşməli deyil. Hisslərinizi özünüzdə saxlamaq dərin tənhalıq və təcrid hissi yarada bilər.

Hisslərinizi paylaşacağınız insan da burada mühümdür. Mümkünsə, sizi mühakimə etməyən, ağrı və hisslərinizi rahat ifadə edə biləcəyiniz dostla paylaşın.

Danışdığınız dost eyni hadisə ilə üzləşməyibsə, nə etməli və ya necə hiss etməli olduğunuz barədə məsləhət verməsi sizi əsəbiləşdirə bilər.

Belə vəziyyətlərdə dostunuzla danışın. Yalnız dinləməsini istədiyinizi və nəyisə düzəltməyə çalışmadığınızı bilsin. Hiss etdiklərinizin asan həlli yoxdur. Yenə də dinləyəcək birini tapmaq bu yolda özünüzü daha az tənha hiss edərək getməyinizə imkan verir.

• Əlaqəli mövzu: Xərçəng xəstələrinə nə deməli və nə deməməli?

Birlikdə vaxt keçirin

Ölməkdə olan yaxınları ilə vaxt keçirməyin xəstə yaxınları üçün nə qədər çətin olduğunu tez-tez eşidirik. Yaxınlarını son dövrlərindəki kimi deyil, sağlam günlərindəki kimi xatırlamaq istəyirlər.

Bununla yanaşı, vaxt keçirmək yalnız xəstə insan üçün deyil, yaxınları üçün də mühümdür. Ölməkdə olan yaxınınızı ziyarətdən yayınmaq çox vaxt sonradan peşmanlığa səbəb ola bilər.

Ölməkdə olan biri ilə necə vaxt keçirəcəyiniz barədə narahatsınızsa, aşağıdakı nümunələr fikir verə bilər.

Birlikdə vaxt keçirməyin mənalı yollarını düşünün. Köhnə fotoalbomları çıxarmaq buna nümunə ola bilər. Xatırlamağın yaratdığı gülüş və göz yaşları arındırıcıdır.

Sevdiyiniz insandan uşaqlıq xatirələrini və danışmaqdan zövq aldığı xatirələrini bölüşməsini istəyə bilərsiniz. Həmçinin o bunları danışarkən video çəkmək istəyə bilərsiniz.

Bəzilərinin xüsusi hesab etdiyi başqa fəaliyyət uyğun parafin vannası tapıb yaxınlarının əllərinə və ayaqlarına masaj etməkdir. Bu, həm artroz səbəbli ağrı və sərtliyi azaltmaq, həm də lazım olan təması təmin etməklə ikiqat vəzifə görə bilər.

Həmçinin sevdiyiniz insanın maraqlandığı mövzu barədə və ya sevdiyi romandan hissələri ucadan oxumaq istəyə bilərsiniz.

Balıq tutmağı sevirsə, xatirələrini soruşub balıqçılıq hekayələrini paylaşmasını istəyə bilərsiniz. Siyahı uzana bilər… Nəyin mənalı olacağı hər kəs üçün fərqlidir və mühüm olan seçdiyiniz fəaliyyətlər deyil. Səssizlik içində belə birlikdə vaxt keçirməkdir.

Səssizlikdə belə birlikdə vaxt keçirməyin təsirini kiçiltməyin

Nəhayət, bir çox insan ölməkdə olan yaxınını görəndə sarsılacağından və onun ağrısını daha da ağırlaşdıracağından qorxur; bu, ziyarət barədə narahatlıq yarada bilər. Unutmayın ki, özünüzə tam nəzarəti itirsəniz belə, yaxınlarınız çox vaxt sizin, hətta göz yaşları içində də olsa, onları ziyarət etməyinizi üstün tuturlar.

Uşaqları unutmayın!

Uşaqlar da gözlənilən itki yası yaşayırlar. Uşaqların yasın öhdəsindən gəlməsi də bir o qədər mühümdür və onlara özlərini ifadə etmək üçün adətən böyüklərdən daha az imkan verilir.

Tədqiqatlar yas tutmaq imkanı verilməyən uşaqların sonrakı həyatlarında anksiyete və depressiya ilə mübarizə ehtimalının daha yüksək olduğunu göstərmişdir.

Uşaqların prosesə daxil edilməyə və hisslərini ifadə etmək üçün təhlükəsiz yerə ehtiyacı var. Ölməkdə olan valideyn və ya ailə böyüyüdürsə, onlardan başqa birini seçmək faydalı ola bilər, çünki uşaqlar ölən insan üçün güclü olmağa çalışa bilərlər.

Uşaqlar və yeniyetmələr barədə bir neçə yas mifi var; uşaqların yaxınlaşan itkini dərindən hiss etmədiyi mifi də bunlara daxildir. Bu miflərdən fərqli olaraq bir tədqiqat irəliləmiş xərçəngli valideynlərin uşaqlarının nə qədər kədərləndiyindən xəbərsiz olduğunu vurğuladı.

Daha müsbət tərəfdən isə eyni tədqiqat irəliləmiş xərçəngli valideyni olan uşaqların ailə üzvlərinə və həyatdakı mühüm şeylərə xərçəngli valideyni olmayan uşaqlardan daha çox dəyər verdiyini aşkar etdi.

Ölüm barədə açıq ünsiyyətin ciddi xəstə valideyni olan uşaqlarda narahatlıq, depressiya və davranış problemlərini azaltmağa kömək etdiyi göstərilmişdir. Uşaqların ölümdən sonra onlara baxılacağına və tərk edilməyəcəklərinə təminat ehtiyacı var.

Uşaqlara ölümün və ölməyin öhdəsindən gəlməkdə kömək üçün oyun və sənət terapiyası faydalı ola bilər. Həmçinin Valideyni xərçəng olan uşaqlara psixoloji dəstək verilməlidir yazımıza baxmaq istəyə bilərsiniz.

Gündəlik tutmağı düşünə bilərsiniz

Bir çox insan gündəlik tutmağın sağaldıcı olduğunu düşünür. Dostunuzla paylaşmağa çəkindiyiniz şeyləri belə ifadə etdiyiniz üçün gündəlik tutmaq emosional boşalma imkanı ola bilər.

Gündəlikdən əlavə, bəzi insanlar məktub yazmağın yaxınlaşan ölümün kədərinə kömək etdiyini düşünür. Məsələn, ölməkdə olan yaxınınıza demək istədiyiniz və danışması çətin olan şeyləri məktubda ifadə edə bilərsiniz.

Xəstə olan sizsinizsə, uşaqlarınıza məktub yazmaq (bəlkə daha sonrakı tarixdə aça biləcəkləri məktublar) bu şəfqətli hissləri ifadə etmək üçün yer təmin edir və eyni zamanda geridə qoyduqlarınıza böyük hədiyyə olur.

Bütöv yanaşmalı öhdəsindən gəlmə üsullarından yararlanın

Bütöv yanaşma həm xəstəyə, həm də yaxınlarına kömək edə bilər. Bu terapiyaların bir çoxunun anksiyete kimi hisslərə kömək etdiyi aşkar edilmişdir.

Bu tətbiqlərdən bəziləri bunlardır:

• Meditasiya
• Sənət Terapiyası
• Masaj Terapiyası
• Musiqi Terapiyası

Mənəviyyatınızı bəsləyin

Mənəviyyat həm xəstələr, həm də yaxınları üçün mühümdür. Mənəviyyat din və dua, meditasiya, təbiətlə bütünləşmə və hətta sizin üçün mənalı olan musiqini dinləmək şəklində formalaşa bilər.

Tədqiqatlar ölməkdə olan insanların son günlərində fəal mənəvi həyata malik olduqda həyat keyfiyyətlərinin daha yaxşı olduğunu göstərmişdir. Həmçinin tədqiqatlar ölən insanların yaxınlarının sevdikləri fəal mənəvi həyata malik olduqda daha az depressiya yaşadığını vurğulayır.

Bağışlamaq və bağışlanmaq

Bağışlamaq sağaldıcıdır və özünü bağışlamağı öyrənmək başqalarını bağışlamaq qədər mühümdür.

Bağışlamağın yaxşı ilk addımı dinləməkdir. Dinləməli olduğunuz insan bəlkə yaxınınız, bəlkə özünüzdür. Bu prosesdə keçmişə baxanda bağışlamağınız lazım olan insan çox uzaqda olmaya bilər. Ən yaxından, özünüzdən başlaya bilərsiniz.

Bir vaxtlar kimsə incikliyin başqası üçün hazırladığınız və özünüzün içdiyiniz zəhər olduğunu söyləmişdi. Keçmişdən gələn inciklik və ağrılardan azad olmaq sərbəst olmaqdır.

Unutmayın ki

Gözlənilən itki yası və onun öhdəsindən gəlmə yolları barədə danışmaq yorucu və çətin ola bilər. Yuxarıdakı tövsiyələr ağrının bir hissəsini yüngülləşdirsə də, yas hər birimizin öz yolumuzda və öz vaxtımızda keçməli olduğu bir şeydir.

Bunun sizə təsirini kiçiltməyin. Emosional millərlə dolu marafon qaçırsınız. Özünüzə qarşı yumşaq olun və özünüzü əzizləyin. Özünüzə bəzən heç nə etməməyə və ya yalnız sizə xidmət edən şeyləri etməyə icazə verin.

Həyatının sonunda başqasını dəstəkləmək üçün fədakarlıq etmək edəcəyiniz ən mühüm şeylərdən biridir. Sadəcə yol boyunca öz sağlamlığınızdan və rifahınızdan güzəştə getməməyə diqqət edin.

*