Koronavirus – gözdən qaçanlar, ölkələrin töhfəsi və görülməli işlər

Uzun müddət birlikdə yaşayacağımız Koronavirus Pandemiyası (qlobal epidemiya) ilə üz-üzəyik. Yetərsiz tədbirlər və laqeydlik belə epidemiyaların dünyada sürətlə yayılmasına səbəb olur. Koronavirus Pandemiyası da oxşar şəkildə dünyada sürətlə yayılır və çoxlu ölüm müşahidə olunur. Digər tərəfdən Koronavirus Pandemiyası zamanla mütləq endemik (epidemiya olmayan) xəstəlik vəziyyətinə geriləyəcək. Lakin bunu ən qısa müddətdə təmin etmək üçün qərarları düzgün və sürətlə vermək vacibdir.

Koronavirusun yayılmasında və ya dayandırılmasında ölkələrin reaksiyaları və səhiyyə siyasətləri çox mühüm rol oynayır. Bir çox ölkə bəlkə də epidemiyanın bu qədər sürətlə yayılacağını və mənfi nəticələri ola biləcəyini təxmin etmədi. Zamanla tədbirlərin dərəcəsi artırıldı, lakin xəstəlik yayılmağa davam etdi. Görülən sadə tədbirlər xəstəliyin yayılmasını dayandırmağa yetmədi. Bir çox qurum və təşkilat bəzi ölkələrin xəstəliyin yayılmasını azaltmaqda çevik davranmadığını, xəstəlik daşıyıcılarının aşkarlanması və insanların təmasının azaldılmasında (izolyasiya) yetərli tədbir görülmədiyini və ya gecikildiyini bildirdi.

Əlaqəli mövzular:

- Koronavirus haqqında son xəbərlər – Dünya və Türkiyədə vəziyyət

- Epidemiya və pandemiya nədir? Aralarındakı fərqlər hansılardır?

Bu mərhələdə ABŞ-ın bəzi bölgələri daxil olmaqla bir çox ölkədə məktəblər müvəqqəti bağlandı, ölkələrarası uçuşlar və səfərlər məhdudlaşdırıldı və ya qadağan edildi, kütləvi tədbirlər (idman, mədəniyyət, əyləncə və sair) ləğv edildi.

Digər tərəfdən xəstəliyin yayılmasının qarşısını almaq üçün görülən tədbirlər insanların gündəlik həyatını məhdudlaşdırır. Lakin bunların hamısı alimlərin pandemiyanın yayılma əyrisini yastılaşdırmaq üçün verdiyi tövsiyələr istiqamətində səydir və potensial həyatqurtarıcı faydaları da var (şəkil 1). Beləliklə, fiziki təması mümkün qədər azaltmaqla eyni vaxtda xəstələnənlərin sayında böyük artım olmayacağı və virusun yayılmasının yavaşlayacağı hesablanıb. Bu tədbirlərlə ehtiyacı olan hər kəsə yetərli xəstəxana çarpayısı və ya intensiv terapiya dəstəyi təmin etmək də planlaşdırılıb. Əks halda (hazırda İtaliyada olduğu kimi) xəstələnənlərə yetərli səhiyyə xidməti verilə bilməyəcəyi düşünülüb.

Şəkil 1. Mənbə: CDC, Drew Harris ; Credit: Connie Hanzhang Jin/NPR

Məsələn, İtaliya Çindən sonra koronavirus xəstəliyinin (COVID-19) ən çox görüldüyü və ən çox həyat itkisinin olduğu ölkədir. Koronavirusla mübarizə məqsədilə tamamilə karantinə alınan ilk ölkə İtaliyada, aptek və bank kimi yerlərdən başqa bütün müəssisələr müvəqqəti bağlanıb. 15 mart 2020 etibarilə İtaliyada ölənlərin sayı 1800-ü, ümumi hal sayı 24 mini keçdi.

13 martda Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (DSÖ) Asiyadan sonra pandemiyanın yeni mərkəzinin Avropa olduğunu açıqladı. Yaxın vaxtda Avropada dünyanın qalan hissəsindən çox hal və ölüm bildirilməsi ehtimalı yüksəkdir. Buna görə hər ölkənin daxilində davam edən epidemiya ehtimalı olduqca güclü görünür. Ölkədaxili yayılmanın son mərhələsi cəmiyyətdə səyahət keçmişi və ya başqa xəstə ilə təması olmayan şəxslərin də yoluxmasıdır. Xüsusilə Cənubi Koreya, İran və İtaliya başda olmaqla Avropa və Amerikada belə hallara rast gəlinib.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 13 mart tarixli mətbuat açıqlamasında bu virus epidemiyası ilə mübarizədə virusun harada olduğunu bilməyin əhəmiyyəti vurğulanıb. "COVID-19 yayılma zəncirini qırmaq üçün aşkarlayın, təcrid edin, test edin və müalicə edin. Tapıb müalicə etdiyimiz hər hal xəstəliyin yayılmasını məhdudlaşdıracaq", deyilib.

Xüsusilə Hong Kong və Sinqapur yeni koronavirusla (elmi adı SARS-CoV-2) digər ölkələrdən erkən tanış olub. Lakin bu çatışmazlığa baxmayaraq hazırda hər birində ümumi hal sayı 250-dən az olduğu halda, yoluxmanın daha gec görüldüyü İspaniya, Almaniya və Fransada ümumi hal sayı bu ölkələrdəkindən 20 dəfə çoxdur. Oxşar şəkildə İtaliyada yalnız 3 halla başlayan proses 3 həftədə 20 mini keçib. Eyni epidemiya ölkələr arasında əhəmiyyətli fərqlər göstərib. Bu da hökumətlərin epidemiyaya reaksiyalarının xəstəliyin yayılmasında və ya dayandırılmasında nə qədər təsirli ola bildiyini göstərir (şəkil 2).Şəkil 2. Mənbə: Humanistic GIS Lab at the University of Washington. Credit: Stephanie Adeline/NPR

Koronavirus epidemiyasını idarə etməkdə uğurlu və uğursuz ölkələr...

Bu epidemiyada Sinqapur və Hong Kong öz bölgələrində hər halı müəyyən etmək və müalicə etmək üçün sistemləri sürətlə qurub. Hong Kong sürətlə diaqnostik testlər hazırlayıb şəhərdəki hər böyük xəstəxananın laboratoriyalarına yerləşdirdi. Bu iki ölkə kimi epidemiyanın əvvəlində sürətli reaksiya verən ölkələrdə yeni hallar görülsə də, rəqəmlər qorxulu səviyyəyə çatmayıb. Halbuki tədbirləri yetərsiz qalan və çox test aparmayan İtaliya və İran kimi ölkələrin ağır bədəl ödədiyi görünür.

Çin və Cənubi Koreya çox sürətli yayılmadan sonra çoxlu test apararaq, halla təması və əlamətləri olan insanları təcrid edərək, sosial birlikləri azaldaraq yeni hal sayını aşağı salıb. Cənubi Koreya bu çətin prosesdə məlumatlandırmanı şəffaf aparıb və testdən sonra yoluxduğu müəyyən edilənlərin təmas izləməsini uğurla edib.

Əks nümunə olaraq yetərsiz tədbirlər və aşağı test imkanları səbəbilə İtaliya və qonşumuz İranda epidemiya çoxlu ölümlə başlayıb və qısa müddətdə qorxulu miqyasa çatıb. Tədbirlər görüləndə də bir çox insan üçün artıq gec idi.

Avropa ölkələrinin çoxu hazırda cəmiyyətdə epidemiya olduğunu qəbul edərək səyahət tarixçəsi olmadan qrip infeksiyası və sətəlcəmlə xəstəxanaya gələn bütün xəstələri test etməyə başladı. Eyni zamanda İtaliyadakı vəziyyətlə qarşılaşma ehtimalına qarşı səhiyyə sistemini, intensiv terapiya və test imkanlarını sürətlə artırmağa başladı.

Türkiyə – erkən reaksiya, əhəmiyyətli tədbirlər...

Yaşananlar ölkəmizin xəstəliyin izolyasiyası (məhdudlaşdırılması) barədə verdiyi qərarların (səfərlərin və sosial fəaliyyətlərin məhdudlaşdırılması, məktəblərin bağlanması və sair) doğruluq əsaslarını göstərir. Türkiyə hazırda aşkarlanmış azsaylı hallarla nadir (sporadik) halları olan ölkələr kateqoriyasındadır. Lakin vəziyyəti qorumaq üçün ölkədə testlərin artırılması, yoluxmuşların aşkarlanıb təcrid edilməsilə yanaşı təmaslıların izlənməsi də mübarizədə uğurumuzu artıracaq.

Aşağıda, yalnız əlamət göstərənləri test edən İtaliya ilə geniş test aparan Cənubi Koreyanın müqayisəsini görmək olar. İtaliyada özünü xəstə hiss etməyən bir çox gənc virusu ətrafa daşıdı. Bu risk hazırda ölkəmiz üçün də var; dövlət çoxlu tədbir tətbiq edir, lakin "xəstəlik gəncləri öldürmür" düşüncəsi səbəbilə gənclərin bir hissəsinin risk altında olmadığını düşünüb sərbəst gəzdiyi və sosiallaşdığı görünür. Diqqətli olaq, bunu etməyək.

İngiltərə böyük qumar oynayırmı?

Lakin bütün dünya ölkələrinin əksinə İngiltərə epidemiya ilə mübarizədə fərqli siyasət izləyir. Britaniya hökuməti epidemiyanın ciddiliyini qəbul etdiyini, lakin məktəbləri bağlamağın və kütləvi tədbirləri təxirə salmağın lazım olmadığını bildirib. Britaniya hökuməti və alimləri əhalinin çox mühüm hissəsinin epidemiyadan təsirlənməsinin qaçılmaz olduğunu, bunun eyni zamanda Britaniya əhalisinin mühüm hissəsinin artıq yeni koronavirusa (SARS-CoV-2) qarşı immunitet qazanması demək olduğunu müdafiə edirlər.

İngiltərə uzun müddət davam edəcəyini düşündüyü epidemiya ilə "Herd İmmunity" (sürü immuniteti) sistemi ilə mübarizə edilməli olduğunu müdafiə edir. Virusa qarşı hələ peyvənd olmadığı halda bunun yeganə yolunun əhalinin çoxunun xəstəliyə yoluxması olduğunu iddia edir.

"İngiltərə planında bu yolla xəstəliyi yavaşlatmaq və nəzarətə almaq məqsədi daşıdığını bildirir. Əlavə tədbir kimi hazırda yoluxduğundan şübhələnilən şəxslərin özlərini 7 gün evdə təcrid etməsi və əhalinin ümumən gigiyena tədbirlərini artırmasının yetərli olacağını deyir. Həmçinin yaşlılara və xəstələrə evdən çıxmamağı tövsiyə edir. Əksinə məktəblər bağlanarsa, məktəbə getməyən uşaqlara baxmaq üçün yaşlılardan dəstək alınmasının xəstəlikdən ən çox təsirlənən yaşlı qrup üçün daha pis nəticə yaradacağını müdafiə edir.

Bu planla xəstəliyi yavaşladaraq səhiyyə sisteminin tutumunu zorlamadan riskli qrupları daha təsirli qorumağı hədəfləyir.

Lakin bu fikri qəbul etməyən mütəxəssislər yeni strategiya əvəzinə Çin və digər uğurlu nümunələri izləməyin daha düzgün olacağını düşünürlər. Bu gün İngiltərənin açıqladığı hal sayının 13 gün əvvəl İtaliyanın açıqladığı rəqəmlərə bərabər olduğunu, 13 gün sonra İtaliya kimi 20 mindən çox hal və 1500-dən çox intensiv terapiya ehtiyacı olan insanla qarşılaşılacağını proqnozlaşdırırlar. Bunun xəstəxanaların yetərsiz qalması və səhiyyə sisteminin çökməsi demək olacağını müdafiə edirlər.

Nəticə

Bütün dünya bu epidemiyadan digər epidemiyalardakı kimi mühüm dərslər çıxaracaq. Mübarizədə ölkələrin səhiyyə siyasətləri və gördüyü izolyasiya tədbirləri vacibdir. Lakin bunları tətbiq edən insanın özüdür. Xəstəliyin özünə yoluxmaması üçün gigiyena və digər şəxsi tədbirlər vacibdir. Lakin şəxsi tədbirlər xəstəliyin yayılmasının qarşısını almağa yetməyəcək. Hər kəs virusu daşıdığını fərz edib başqasına yaymaqdan qaçmalı, yəni yoluxdurmamaq üçün addımlar da atmalıdır.

Koronavirus pandemiyasının nə qədər böyüyəcəyini və nə vaxt bitəcəyini bilmirik. Bəzi təxminlər olsa da cavabı bilmək demək olar mümkün deyil. Suala ən düzgün cavab "bu, tamamilə dünyanın epidemiyaya necə reaksiya verəcəyinə görə dəyişəcək" olmalıdır. Gələcəkdə epidemiyanı dayandırıb bitirmək istəyiriksə, ölkələrin səhiyyə siyasətləri və insanların fəal iştirakı həlledici olacaq...

Qorunma tədbirlərini xatırladaq:

Princeton Universitetindən bildirilən tədqiqata görə yeni koronavirus aerozolda 3 saata, kartonda 24 saata, plastik-poladda isə 2-3 günə qədər canlı qala bilər. Buna görə epidemiyadan qorunmaq üçün ən vacib iki tədbir bunlardır: birincisi, mümkün olduqda COVID-19 olduğu bilinən haldan qaçmaq; ikincisi, əlləri tez-tez yumaq. Həmçinin sosial təması azaltmaq və yüngül-orta qrip/soyuqdəymə əlamətləri olanların mümkün qədər xəstəliyi evdə keçirməsi vacibdir (aşağıda 4-cü infoqrafikə baxın). Bu əlamətləri olan şəxsdə xərçəng, ürək-damar xəstəliyi və ya diabet kimi xroniki xəstəlik varsa, onu izləyən səhiyyə komandası ilə əlaqə saxlamalıdır.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Türkiyədə yeni koronavirus (SARS-CoV-2) testi haralarda aparılır?

Dövlət və özəl olmaqla bütün xəstəxanalar xəstədən nümunə götürə bilir. Lakin nümunələr test üçün Nazirliyin müəyyən etdiyi laboratoriyalara göndərilir.

Koronavirus şübhəli xəstələr ən yaxın səhiyyə qurumuna müraciət edə bilir, lakin onlar infeksion xəstəliklər bölməsi olan 2-ci və 3-cü pillə xəstəxanalara yönəldilir. Koronavirus halının tərifinə uyğun şəxslərə test aparıla bilir. Qərarı həkim verir, hər istəyən koronavirus testi etdirə bilmir.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

SARS-CoV-2 üçün test edilməliyəmmi?

Əvvəllər son 14 gündə yüksək riskli ölkələrdən gəlmiş, qızdırma, öskürək və təngnəfəslik kimi əlamətləri olanlar test edilirdi. Artıq hansı ölkə olmasından asılı olmayaraq son 14 gündə gəlmiş və əlamətlər göstərmiş olmaq kifayətdir. Bu yaxınlarda həmin bölgədən səyahət etmiş, bu əlamətləri göstərən biri ilə yaxın təmasınız varsa, əvvəlcədən səhiyyə mütəxəssisinə zəng edib yaxın təmasınızdan və son səfərlərindən danışmalısınız. Mütəxəssisiniz COVID-19 üçün test olunmağınızın lazım olub-olmadığını müəyyən etmək üçün vilayətinizin ictimai səhiyyə departamenti ilə işləyəcək.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin