Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Niyə bəzi insanların koronavirusa qarşı təbii davamlılığı var?

Niyə bəzi insanların koronavirusa qarşı təbii davamlılığı var?

Yeni tip koronavirus olan SARS-CoV-2-yə qarşı qazanılmış immuniteti anlamaq peyvənd hazırlanmasında mühüm addımdır.

T hüceyrələrinin mərkəzdə olduğu qazanılmış immuniteti anlamaq bizə peyvənd hazırlanmasında yol göstərməklə yanaşı, niyə bəzi insanların bu virusa daha güclü immun cavab verdiyini izah etməyə də kömək etdi.

Mövcud araşdırmalarla yanaşı yeni variantların da olduğu şəraitdə yenilənən bu T hüceyrə cavabı araşdırmalarını sizin üçün qələmə aldıq.

Bu mövzuda diqqət çəkən 3 araşdırma təqdim edirik:

T hüceyrəsi nədir? Covid-19-da niyə vacibdir?

T hüceyrələri orqanizmimizin qazanılmış immun sistemi hüceyrələrindəndir. Sitotoksik T hüceyrələri (CD8+) və köməkçi T hüceyrələri (CD4+) olaraq iki fərqli hüceyrə növünə bölünürlər. Bu hüceyrələr MHC zülalları vasitəsilə təqdim olunan antigenləri tanıyaraq öz funksiyalarını yerinə yetirirlər.

Aparılmış araşdırmada COVID-19-dan sağalmış şəxsdə SARS-CoV-2 virusuna xas antigenlərdən istifadə edilərək yenə bu virusa xas T hüceyrələri əldə edildi. CD4+ T hüceyrələri peyvəndlərin hədəflədiyi əsas zülal olan virusun sünbül zülalına cavab yaradır. CD4+ T hüceyrələri əlavə olaraq nsp3, nsp4, ORF3a və ORF8 kimi zülallara da cavab yaradır, CD8+ T hüceyrələri üçün isə hədəf virusun sünbül və M zülalıdır.

sars cov 2-yə qarşı t hüceyrə cavabı cd4 cd8

Bu tədqiqatda başqa bir çox vacib məqam da var. Əvvəllər SARS-CoV-2-yə məruz qalmamış insanlarda aparılmış immunitet testlərində onların sünbül zülallarına 40% ilə 60% arasında CD4+ T hüceyrə cavabı verdiyi müəyyən edildi. Tədqiqatçılar bunun SARS-CoV-2-nin soyuqdəymə yaradan digər koronaviruslara oxşarlığından qaynaqlana biləcəyini düşünürlər.

Ekvadorda aparılmış başqa tədqiqat

Ekvadorda aparılmış digər tədqiqat SARS-CoV-2-yə qarşı əvvəlcədən mövcud immuniteti və fərd ilə cəmiyyət səviyyəsində immun cavabın fərqliliyini göstərir. Bu tədqiqatda sürətli və ucuz interferon-qamma ifraz testi (IGRA) vasitəsilə xəstəlikdən sağalmış və xəstəliyə heç məruz qalmamış fərdlərin T hüceyrə immun cavabı ölçüldü. Nəticələrə keçməzdən əvvəl interferon-qamma ifraz testinin nə olduğunu izah edək.

İnterferon-qamma ifraz testi (IGRA) T limfosit hüceyrələrinin müəyyən antigenlərə məruz qaldıqda interferon-qamma (IFN-γ) adlanan sitokini ifraz etməsinə əsaslanan testdir. Əsasən vərəmin diaqnozunda istifadə edilən bu test SARS-CoV-2 virusunda da istifadə olunur. Xəstəlikdən yeni sağalmış şəxslərdəki mövcud IFN-γ səviyyəsi tədqiqatı yanlış yönləndirməsin deyə təcrübə onların sağalmasından təxminən 3 ay sonra aparıldı.

Təcrübə üçün hər iştirakçıdan qan nümunəsi alındı. Bu qan nümunələrinə SARS-CoV-2-nin sünbül zülalı kimi stimullaşdırıcı maddələr əlavə edilərək 24 saat gözlənildi. Sonra IFN-γ istehsalı qiymətləndirildi. Əvvəllər Covid-19 keçirmiş pasiyentlərdə IFN-γ istehsalı 80%, əvvəllər xəstəliyə məruz qalmamış fərdlərdə isə IFN-γ istehsalı 44% səviyyəsində oldu.

Burada bunu qeyd etmək faydalıdır. Tədqiqat kiçik qrupda aparıldığı üçün ümumi cəmiyyəti əks etdirdiyini söyləyə bilmərik.

Nəticədə bu iki tədqiqat göstərir ki, cəmiyyətdəki şəxslərin yarıya yaxını, ehtimal ki, əvvəllər keçirdikləri fərqli koronavirus infeksiyaları sayəsində SARS-CoV-2-yə qarşı qismən də olsa qazanılmış immunitetə malikdir.

Uşaqlarda SARS-CoV-2 infeksiyası niyə daha yüngül keçir?

Avstraliyadan bildirilmiş tədqiqatın nəticələrinə görə bunun əsas səbəbi uşaqlarda SARS-CoV-2-yə qarşı görülən anadangəlmə immun cavabın (Tip 1 IFN və tip 3 IFN) böyüklərdən daha güclü olmasıdır. 

Bu tədqiqatda ACE-2 və TMPRSS-2 zülal ekspressiyaları böyüklərin və uşaqların burun epitel hüceyrələrində oxşar tapıldı. 

bioRvix-də dərc edilmiş bu tədqiqatın nəticələrinə görə uşaqlardan və böyüklərdən alınmış burun epitel hüceyrələrində ACE-2 və TMPRSS-2 ekspressiyalarının oxşar olduğu müəyyən edildi. Bununla belə, uşaqlarda böyüklərlə müqayisədə daha güclü interferon vasitəli anadangəlmə immun cavab və burun epitel hüceyrələrində daha aşağı infeksion virus replikasiyası olduğu göstərildi.

Bəs variantların immunitetə təsiri?

Bunu daha yaxşı anlamaq üçün əvvəlcə virusun hüceyrəni necə istila etdiyini başa düşməliyik.

Viruslar üzərlərindəki sünbül adlandırdığımız zülallarla yoluxduracaqları hüceyrələrə bağlanır və hüceyrəyə daxil olurlar. SARS-CoV-2 də orqanizmimizdəki ACE2 reseptorlarına sünbül zülalı vasitəsilə, TMPRSS2 fermentinin də köməyi ilə hüceyrəyə daxil olur. Ağciyərlərimizə çox dağıdıcı təsirinin bir səbəbi də buradakı toxumamızda ACE2 reseptorlarının bol olmasıdır.

yeni tip koronavirus sars-cov-2 hüceyrəni necə yoluxdurur sünbül zülalı ace2 reseptoru parçalanma sahəsi

Virus variantlarının yaranmasına səbəb olan mutasiyalardır (baxın Koronavirusun yeni variantı-mutasiyası nədir?). Mutasiyalar virusun hər hansı zülalında baş verə bilər. Yəni bu mutasiya virusun hüceyrələrə bağlanmaq üçün istifadə etdiyi sünbül zülalında da, digər zülallarında da baş verə bilər.

T hüceyrələrinin immuniteti daha çox bu sünbül zülalları vasitəsilə təmin etdiyini qeyd etmişdik. Moderna və Pfizer/BioNTech kimi mRNA peyvəndlərinin də virusun sünbül zülalını hədəflədiyini əlavə edək. Beləliklə, sünbül zülalından başqa hər hansı zülalda baş verən mutasiyanın immunitetə təsir etməyəcəyini söyləyə bilərik. Bəs sünbül zülalı mutasiyaya uğrasa?

Onda da 2 vəziyyətlə qarşılaşırıq:

  1. ssenari sünbüldəki mutasiyanın virusun hüceyrələrə bağlandığı reseptorla əlaqəsini pozan mutasiya olmasıdır; belə halda narahat olmağa ehtiyac qalmır, virus öz-özünə təsirsiz hala gəlib.
  2. ssenari isə virusun həm reseptorla əlaqəsini qoruyan, həm də immun sistemindən yayınmasına imkan verən mutasiyadır; bunlar təhlükəli mutasiyalardır.

Mövcud variantlar bu mutasiyaların hansına daxildir? Bu yaxınlarda aparılmış tədqiqatda virusun B.1.1.7, B1.351, P.1 və CAL.20C variantlarına T hüceyrə cavabları araşdırıldı. İlkin nəşr kimi dərc edilmiş tədqiqatın nəticələrinə görə SARS-CoV-2-dən sağalmış pasiyentlərdə və peyvənd olunmuş şəxslərdə T hüceyrə cavabının bu variantlardakı mutasiyalardan təsirlənmədiyi müəyyən edildi.

Bununla belə, 9 martda Nature jurnalında dərc edilmiş məqalədə Cənubi Afrikadan narahatlıq doğuran daha bir SARS-CoV-2 variantı təsvir edildi. Reseptora bağlanan sahəsində (K417N, E484K, N501Y) üç kritik mutasiya daşıyan bu yeni variantın ehtimal ki, daha yoluxucu və immun cavabdan (məsələn, neytrallaşdırıcı anticisimdən) yayınmaqda daha uğurlu olduğu düşünülür.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

Mənbələr

1. Alba Grifoni, Daniela Weiskopf, Sydney I. Ramirez et al. Targets of T Cell Responses to SARS-CoV-2 Coronavirus in Humans with COVID-19 Disease and Unexposed Individuals. 14 May 2020.

2. Gustavo Echeverría, Ángel Guevara, Josefina Coloma et al. Pre-existing T-cell immunity to SARS-CoV-2 in unexposed healthy controls in Ecuador, as detected with a COVID-19 Interferon-Gamma Release Assay. Int J Infect Dis 2021 Feb 12.

2. Alison Tarke, John Sidney, Nils Methot et al. Negligible impact of SARS-CoV-2 variants on CD4+ and CD8+ T cell reactivity in COVID-19 exposed donors and vaccinees. bioRxiv

2. Houriiyah Tegally, Eduan Wilkinson, […]Tulio de Oliveira. Emergence of a SARS-CoV-2 variant of concern with mutations in spike glycoprotein. Nature 9 March 2021

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Niyə bəzi insanların koronavirusa qarşı təbii davamlılığı var?

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.