Yeni koronavirus (SARS-CoV-2) necə ötürülür və xəstəlik yaradır? Son elmi inkişaflar

Bu geniş icmal İngiltərənin Saint Andrews Universiteti Tibb Fakültəsinin İnfeksiya və Qlobal Sağlamlıq Bölməsində həkim-alim kimi çalışan Müge Çevik və komandası tərəfindən 23 oktyabrda The BMJ (British Medical Journal) jurnalında yayımlanmışdır (Müge Çevik-in tərcümeyi-halını yazının sonunda tapa bilərsiniz).

SARS-CoV-2 barədə qısa xülasə – bilməli olduqlarınız:

• Covid-19 Pandemiyasına səbəb olan yeni növ koronavirus SARS-CoV-2genetik olaraq SARS-CoV-1-ə bənzəyir, lakin SARS-CoV-2-nin xüsusiyyətləri – məsələn, zülal səthindəki struktur fərqləri və virus yükünün kinetikası – niyə daha ciddi epidemiya yaratdığını izah etməyə kömək edə bilər.
• Tənəffüs yollarında ən yüksək SARS-CoV-2 yükü xəstəlik əlamətlərinin başlanması ilə və ya xəstəliyin ilk həftəsində müşahidə olunur. Ən yüksək yoluxduruculuq potensialı əlamətlərin başlamasının ilk beş günündə və ya dərhal əvvəldir, sonra azalır.
• RT-PCR (Əks Transkriptaza - Polimeraza Zəncir Reaksiyası) testləri yuxarı tənəffüs yollarında orta hesabla 17 günlük SARS-CoV-2 virus RNA-sını aşkarlaya bilər, lakin virus RNA-sının aşkarlanması mütləq yoluxduruculuq demək deyil və 9 günlük xəstəlikdən sonra virus kulturası nadir hallarda müsbətdir.
• SARS-CoV-2-nin yayılmasında simptomatik (əlamət göstərən) və presimptomatik (əlamətlərin başlamasından 1-2 gün əvvəl) yayılma böyük ehtimalla asimptomatik (xəstəlik boyunca heç bir əlamət göstərməyən insanlar) yayılmadan daha böyük rol oynayır.
• Çoxsaylı virusu neytrallaşdıran anticisimlər bildirilmişdir və yeni sübutlar bunların xəstəliyin ağırlığı ilə əlaqəli ola biləcəyini, lakin zamanla azaldığını göstərir.

2 mərhələli xəstəlik kimi Covid-19

2019-cu ilin dekabrında SARS-CoV-2 meydana çıxdıqdan bəri virusun səciyyələndirilməsi və yaratdığı xəstəliyin klinik gedişi üçün dünya miqyasında səylər göstərilir.

SARS-CoV-2-dən qaynaqlanan koronavirus xəstəliyi 2019 (Covid-19) böyük ehtimalla erkən virus cavabı mərhələsi və iltihabi ikinci mərhələnin birləşməsindən yaranan ikimərhələli modeli izləyir.

Xəstələrin çoxu Covid-19-u yüngül keçirir. Covid-19 birbaşa ağır pnevmoniyadan çox bu əlamətlərlə başlayır: qızdırma, öskürək, halsızlıq, əzələ ağrısı, baş ağrısı və dad-qoxu itkisi. Bu baxımdan mövsümi qriplə bəzi əlamətləri ortaqdır (baxın: Covid-19 əlamətləri və qripdən fərqləri).

Bu icmalda virusologiya, ötürülmə dinamikası və virusa qarşı immun cavab daxil olmaqla SARS-CoV-2 patofiziologiyasına dair geniş yenilənmə verilir. Yeni məlumatlar gəldikcə yazı yenilənəcək.

Yeni koronavirusun quruluşu necədir?

SARS-CoV-2, SARS-CoV-1 və yarasa koronavirusu RaTG13-ə çox bənzəyən zərfli β-koronavirusdur.

Virus zərfi spike (S) qlikoproteini, zərf (envelope= E) və membran zülalları (membrane= M) ilə örtülmüşdür.

Virusun insan hüceyrəsinə bağlanmasını və daxil olmasını S zülalı təmin edir. İnfeksiyanın ilk addımı virusun hədəf reseptoru vasitəsilə sahib hüceyrəyə bağlanmasıdır. S zülalının alt vahidi S1 angiotenzinçevirici ferment 2-nin (ACE2) peptidaza sahəsinə bağlanan reseptora bağlanma sahəsi ehtiva edir. SARS-CoV-2-də S2 alt vahidi yüksək dərəcədə qorunur və potensial antiviral dərman hədəfi hesab edilir. Virus quruluşu və replikasiya (kopyalama) dövrü Şəkil 1-də izah edilmişdir.

Şəkil 1: (1) Virus əsasən hava yolu epitel (örtük) hüceyrələrində və damar endotel hüceyrələrində ifadə edilən sahibin transmembran serin proteazı (hüceyrə səthi zülalı) ilə sinergiya şəraitində hədəf hüceyrə reseptoru kimi ACE2-yə bağlanır. Bu, membran füziyasına (birləşməsinə) gətirir və virus genomunu sahib hüceyrənin sitoplazmasına buraxır (2). 3-cü və 7-ci mərhələlər virusun birləşməsinə, yetişməsinə və buraxılmasına gətirən replikasiyanın (çoxalmanın) qalan addımlarını göstərir.

Koronavirusların replikasiya zamanı yenidən yoxlama (bir növ genetik kod təmiri mexanizmi) xüsusiyyəti var və buna görə mutasiya göstəriciləri digər RNA viruslarından aşağıdır.

SARS-CoV-2 dünyada yayıldığı üçün digər viruslar kimi virus genomunda coğrafi imzalar ehtiva edən bəzi mutasiyalar toplamışdır. Tədqiqatçılar virusu səciyyələndirmək, epidemiologiya və yayılma modelini anlamaq üçün bu mutasiyaları araşdırırlar. Ümumiyyətlə, mutasiyalar virusun ötürülməsinə və ya patogenliyinə təsir edən dəyişikliklərə səbəb olmuşdur.

S zülalındakı G614 variantının virusun ötürülməsini və yoluxduruculuğunu artırdığı irəli sürülmüşdür. Xəstəxanada qalma nəticələri ilə ölçülən xəstəlik ağırlığı ilə əlaqə qurulmasa da, G614 ehtiva edən virus nümunələrində D614 variantından daha yüksək virus yükləri bildirilmişdir. Bu nəticələr təbii infeksiya ilə bağlı hələ təsdiqlənməmişdir.

SARS-CoV-2 niyə SARS-CoV-1-dən daha yoluxucudur?

SARS-CoV-2, SARS-CoV-1-dən daha yüksək yoluxduruculuq əmsalına (R0) malikdir və bu, virusun daha səmərəli yayılmasını göstərir. SARS-CoV-2-nin bir çox xüsusiyyəti artmış yoluxduruculuğunu izah edə bilər. Həm SARS-CoV-1, həm SARS-CoV-2 əsasən angiotenzinçevirici ferment 2 (ACE2) ilə qarşılıqlı təsirə girsə də, SARS-CoV-2-nin səth zülallarında ACE2 reseptoruna daha güclü bağlanma və zəbt edilən sahib hüceyrələrdə daha yüksək səmərəlilik verən struktur fərqləri var. Həmçinin SARS-CoV-2 yuxarı tənəffüs yolu və konyunktivaya (göz qapaqlarının içini və gözün ağ hissəsini örtən qişa) daha çox affinliyə (bağlanmaya) malikdir, buna görə yuxarı tənəffüs yollarını yoluxdura və hava yollarından daha asan istifadə edə bilər.

SARS-CoV-2 necə ötürülür? Virus yükünün dinamikası və yoluxduruculuq müddəti

Virus yükünün kinetikası SARS-CoV-2 ilə SARS-CoV-1 arasındakı bəzi fərqləri də izah edə bilər. Tənəffüs yolunda ən yüksək SARS-CoV-2 yükü əlamətlər başlayanda və ya xəstəliyin ilk həftəsində müşahidə edilir. Ən yüksək yoluxduruculuq potensialı əlamətlərin başlamasının ilk 5 günündə və ya dərhal əvvəldir, sonra azalır (Şəkil 2).

Əksinə, SARS-CoV-1-də ən yüksək virus yükləri xəstəliyin ikinci həftəsində yuxarı tənəffüs yolunda aşkarlanmışdır; bu, əlamətlərin başlanmasından sonrakı ilk həftədə minimal yoluxduruculuğu izah edir və cəmiyyətdə erkən hal aşkarlanmasına imkan verir.

Şəkil 2: İlk təmasdan sonra xəstələr adətən 5 – 6 gün (inkubasiya müddəti) içində əlamətlər inkişaf etdirirlər. SARS-CoV-2 yüngül infeksiyadan yüksək ölüm göstəricili ağır xəstəliyə qədər müxtəlif klinik əlamətlər yaradır. Yüngül infeksiyalı xəstələrdə ilkin sahib immun cavabı infeksiyanı nəzarətə almaq qabiliyyətinə malikdir. Ağır xəstəlikdə həddindən artıq immun cavab orqan zədəsinə, reanimasiyaya və ya ölümə gətirir. Virus yükü infeksiyanın ilk həftəsində zirvəyə çatır, sonra tədricən azalır, anticisim (IgG) cavabı isə tədricən artır və çox vaxt 14-cü gündə aşkarlana bilir.

qRT-PCR (kəmiyyət Əks Transkriptaza – Polimeraza Zəncir Reaksiyası) texnologiyası əlamətlər başlayandan sonra orta hesabla 17 gün (maksimum 83 gün) ərzində yuxarı tənəffüs yolunda SARS-CoV-2 virus RNA-sını aşkarlaya bilər. Lakin virus RNA-sının qRT-PCR ilə aşkarlanması mütləq yoluxduruculuq demək deyil və PCR müsbət yuxarı tənəffüs yolundan alınan virus kulturası 9 günlük xəstəlikdən sonra nadirən müsbətdir. Bu, təmas izləmə tədqiqatlarından ötürülmə barədə bilinənlərlə uyğundur: xəstəliyin ilk həftəsində ötürülmə qabiliyyəti maksimumdur və bundan sonra ötürülmə sənədləşdirilməmişdir. Ağır xəstələr və ya immuniteti zəif olanlar nisbətən uzun müddət virus, bəzi xəstələr isə fasiləli RNA ifraz edə bilərlər; lakin aşkarlama həddinə yaxın aşağı səviyyəli nəticələr yoluxucu virus hissəcikləri yaratmaya bilər. Asimptomatik insanlar infeksiyanı yaya bilsə də, yoluxduruculuqlarının nisbi dərəcəsi məhdud görünür. Yüngül əlamətli (pausisimptomatik) və hələ əlamətləri görünməyən insanlar yuxarı tənəffüs yolunda çoxlu virus daşıyırlar və bu, SARS-CoV-2-nin asan və sürətli yayılmasına töhfə verə bilər. Simptomatik və presimptomatik (virus daşıyan insanın əlamət göstərdiyi vaxt və əlamət başlanmasından 1 – 2 gün əvvəl) ötürülmə SARS-CoV-2-nin yayılmasında daha böyük rol oynaya bilər.

Sosial məsafə, test, izləmə və fərdi izolyasiya kimi profilaktik tədbirlərin birləşdirilməsi Covid-19-la mübarizənin əsasıdır.

SARS-CoV-2-nin ötürülmə yolu və dinamikası

Digər koronaviruslar kimi SARS-CoV-2-nin əsas ötürülmə mexanizmi burun, göz və ya ağız selikli qişası (nəmli sahələri) ilə birbaşa və ya dolayı təmas vasitəsilə infeksiyalı tənəffüs damcıları yoludur. Hədəf sahib reseptorları orofarinks (orta udlaq) və yuxarı tənəffüs yolu daxil olmaqla əsasən insan tənəffüs yolu epitel (örtük) hüceyrələrində olur. Göz və mədə-bağırsaq sistemi də infeksiyaya həssasdır və ötürülmə qapısı ola bilər (damcı ilə ötürülməni daha yaxşı anlamaq üçün müvafiq videomuza baxın).

Ötürülmə riski başqa yerlərdə də izah edildiyi kimi təmas forması, mühit, sahibin yoluxmadan təsirlənməsi və sosial-iqtisadi amillərdən asılıdır. Yayılmanın çoxu yaxın məsafədə təmasla baş verir (15 dəqiqə, 2 metr daxilində üzbəüz), xüsusilə ailə və dost qruplarının görüşməsi və evdaxili yayılma təsirlidir. Evdaxili ikincili hücum göstəriciləri (ilkin halla həssas təması olan qrupda yoluxmuş həssas insanların nisbəti) %4 ilə %35 arasında dəyişir. Yoluxmuş insanla eyni otaqda yatmaq və ya onun həyat yoldaşı olmaq infeksiya riskini artırır, lakin yoluxmuş insanın ailədən uzaq saxlanması riskin azalması ilə əlaqəlidir. Digər yüksək riskli fəaliyyətlərə yoluxmuş insanla yaxından yemək, yeməyini paylaşmaq və qrup fəaliyyətlərinə qatılmaq daxildir. Açıq havada oturmaqla müqayisədə qapalı məkanlarda infeksiya riski ciddi artır. İzdihamlı, yaxşı havalandırılmayan qapalı məkanda uzun qalmaq havadan yayılmada təsirli ola bilər (yəni 2 metrdən uzaq məsafədən yayılma mümkün ola bilər).

SARS-CoV-2-nin yayılmasında nəcis və fomit (cansız səthlər) yolu ilə ötürülmənin dərəcəsi də daha dəqiq aydınlaşmalıdır. Həm SARS-CoV-2, həm də SARS-CoV-1 hamar səthlərdə (paslanmayan polad, plastik, şüşə), aşağı temperatur və rütubətdə (məsələn, kondisionerli mühitdə) bir neçə gün (1-4 gün) canlı qala bilər. Buna görə çirkli səthlərdən yuyulmamış əllərlə göz, burun və ağız selikli qişasına infeksiya keçməsi mümkün ötürülmə yoludur. Bu, xüsusilə ətraf mühitin çirklənmə ehtimalının artdığı ortaq sahəli müəssisələrdə baş verə bilər. Lakin həm SARS-CoV-1, həm də SARS-CoV-2 geniş istifadə edilən dezinfektantlarla asanlıqla təsirsiz hala gətirilir; bu da səth təmizliyi və əl yumanın potensial dəyərini vurğulayır.

 SARS-CoV-2 RNA-sının nəcis nümunələrində olduğu və RNA ifrazının adətən tənəffüs yolu nümunələrindəkindən daha uzun davam etdiyi aşkar edilmişdir; lakin nəcisdən virusun izolyasiyası nadirən uğurlu olmuşdur. Heç bir yayımlanmış hesabat fekal-oral (nəcis yolu ilə) ötürülmə bildirməmişdir. SARS-CoV-1-də fekal-oral ötürülmə çox vaxt nəzərdə tutulmamışdır; lakin nəzarətdən çıxmış epidemiya virusun nasaz kanalizasiya sistemi ilə binaya yayılması və havaya qarışması ilə əlaqələndirilmişdir. SARS-CoV-2 ilə oxşar yayılma olub-olmayacağı zamanla görünəcək.

SARS-Cov-2 necə xəstəlik yaradır? Patogenez (xəstəliyin inkişaf prosesi)

Virusun girişi və hədəf hüceyrələrlə qarşılıqlı təsiri

SARS-CoV-2 hədəf sahib hüceyrə reseptoru ACE2-yə bağlanır. Ağciyər hüceyrələrində virusun fəal çoxalması və bədənə yayılması qızdırma, əzələ ağrısı, baş ağrısı və tənəffüs əlamətləri kimi xəstəliyə xas olmayan əlamətlər yaradır.

Eksperimental hamster modelində virus qoxu epitelindəki qoxu reseptor hüceyrələrini müvəqqəti zədələmiş və qoxu funksiyasını pozmuşdur. Bu, COVID-19-da geniş yayılan müvəqqəti dad və qoxu itkisini izah edə bilər (baxın: Covid-19 xəstələri qoxu-dad duyğularını niyə itirir? Nə vaxt qayıdır?).

Müxtəlif toxumalarda ACE2 reseptorunun paylanması infeksiya sahələrini və xəstə əlamətlərini izah edə bilər. Məsələn, ACE2 reseptoru bağırsaq, böyrəkdəki endotel hüceyrələri və qan damarları kimi digər orqanlarda sıx mövcuddur; bu, mədə-bağırsaq əlamətlərini və ürək-damar problemlərini izah edə bilər. COVID-19-dan ölən xəstələrin autopsiyalarında ağciyər, ürək, böyrək və qaraciyərin patoloji araşdırılmasında endotel hüceyrələrində limfosit toplanmasına bağlı iltihab, qaraciyər hüceyrələrində nekroz və miokard infarktı (ürək tutması) müşahidə edilmişdir. Bu tapıntılar SARS-CoV-1 və qripdə olduğu kimi virusun bir çox orqana birbaşa təsir etdiyini göstərir.

Bilinməyən çox şey var. Tənəffüs yolundakı patoloji dəyişikliklər və ya endotel disfunksiyası birbaşa virus infeksiyasının, sitokin nizamsızlığının, koaqulopatiyanın (laxtalanma pozuntusunun) nəticəsidir, yoxsa çoxamillidir? Birbaşa virus invaziyası və ya koaqulopatiyanın işemik infarkt kimi bəzi işemik ağırlaşmalarda birbaşa payı varmı? Bunları və digər sualları aydınlaşdırmaq üçün daha çox tədqiqat lazımdır.

SARS-CoV-2-yə qarşı immun cavab və xəstəlik spektri (Şəkil 2)

Virus daxil olduqdan sonra ilkin immun sistemi cavabı virusa xas T hüceyrələrinin infeksiya yerinə cəlb edilməsidir. Virus bu yolla aradan qaldırılarsa, infeksiya yayılmadan xəstə sağalır; bu, Covid-19-a yoluxanların çoxunda ən yayılmış ssenaridir.

Xəstəliyi ağır keçirənlərdə SARS-CoV-2 anormal sahib immun cavabı yaradır. Məsələn, Covid-19-dan ölən xəstələrin ağciyər toxumasının ölümdən sonrakı patoloji araşdırılması zədənin iltihabi təbiətini göstərir: alveolyar zədə, hialin toplanması, interstisial mononuklear iltihabi infiltratlarla səciyyələnən kəskin respirator distress sindromu (ARDS) tapıntıları. Bu, ağır Yaxın Şərq tənəffüs sindromunda (MERS) və ağır kəskin tənəffüs sindromunda (SARS) görülən ağciyər patologiyasına bənzəyir. COVID-19-un fərqləndirici xüsusiyyəti tənəffüs yolunda fibrinoz eksudatlı selik tıxaclarının olmasıdır; bu, hətta gənc yetkinlərdə COVID-19-un ağırlığını izah edə bilər. Potensial səbəb ağciyərlərdə toplanıb sonda ağciyər toxumasını zədələyən iltihabyaradıcı sitokinlərin həddindən artıq istehsalıdır.

Həmçinin bəzi xəstələr septik şok, çoxorqan disfunksiyası və sepsis yaşayırlar. Məsələn, ürək-damar sistemi daha çox COVID-19-un erkən dövründə təsirlənir və yüksək həssas troponin və natriuretik peptidlərin buraxılması ilə özünü göstərir. Koaqulopatiyanın (laxtalanma pozuntusunun) klinik vəziyyətini əks etdirən, ağciyərin kiçik damarlarında trombosit-fibrin laxtaları da görünür. Sitokinlər normalda immuniteti, iltihabı və hematopoezi (qan hüceyrələrinin yaranmasını) təmin və tənzim edir; lakin bəzi xəstələrdə immun reaksiyanın ağırlaşması və digər orqanlarda sitokin toplanması geniş toxuma zədəsi və ya sitokin buraxılma sindromu (sitokin fırtınası) yaradaraq kapilyar sızıntı, laxta və orqan disfunksiyasına səbəb ola bilər.

Covid-19-un yaratdığı problemlərin əsasındakı mexanizmlər hansılardır?

Klinik nəticələr yaşlılıq, kişi cinsi və yanaşı xəstəliklər kimi fərdi amillərdən, həmçinin virusla bağlı amillərdən (virus yükünün kinetikası kimi), sahib immun cavabından və əvvəlki mövsümi koronaviruslara məruz qalmaqdan yaranan potensial çarpaz reaktiv immun yaddaşdan təsirlənir.

Ağır xəstəlik, reanimasiyaya qəbul və ölümlə əlaqəli risk amilləri

Əsas xəstəliklər

• Yaşlılıq
• Hipertoniya
• Ürək-damar xəstəlikləri
• Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi
• Diabet
• Piylənmə
• Xərçəng

Klinik əlamətlər

• Daha yüksək qızdırma (39 °C və yuxarı)
• Qəbul ediləndən artıq nəfəs darlığı
• Daha yüksək qSOFA dəyəri (aşağı təzyiq, şüur pozuntusu və sürətli tənəffüsü ölçən bal sistemi)

Laborator markerlər

• Neytrofiliya / limfopeniya
• Yüksək kaktat və laktat dehidrogenaza
• Yüksək C reaktiv zülal (CRP)
• Yüksək ferritin
• Yüksək ACE2
• D-dimer> 1 μg / m2

İmmun cavabda cinsə bağlı fərqlər bildirilmişdir; kişilərin qadınlardan daha yüksək qan plazması səviyyələrində anadangəlmə immun sitokinləri və kemokinləri olduğu aşkar edilmişdir. Əksinə, qadınlarda kişilərlə müqayisədə aydın şəkildə daha güclü T hüceyrə aktivləşməsi var və kişilərdə T hüceyrə aktivləşməsi yaşla qadınlardan daha çox azalır. Yaşlılıq və kişi cinsi yanaşı xəstəlik və ölüm göstəricisinin artmış riski ilə əlaqəli olduğu üçün bu nəticələr adaptiv (qazanılmış) immun cavabınklinik nəticəni müəyyənləşdirməkdə mühüm ola biləcəyini göstərir.

Artmış iltihabyaradıcı sitokin səviyyələri ağciyərlərdə ağır pnevmoniya və artmış buzlu şüşə kölgəlikləri ilə əlaqəlidir. Xəstəliyi ağır keçirənlərlə ağır keçirməyənlərin müqayisəsində iltihabi sitokinlərin və biomarkerlərin plazma konsentrasiyalarında artım müşahidə edildi.

Yeni sübutlar virus dinamikası, xəstəlik ağırlığı və nəticəsi arasında əlaqə göstərir. İmmun cavabın bütün xüsusiyyətləri ilə xəstəlik ağırlığı, virus yükü və IFN-a, IFN-y və TNF-a cavabı arasında əlaqə olduğunu göstərir. Eyni tədqiqatda bir çox interferon, sitokin və kemokin ağır xəstəliyi və yüksək virus yükü olan xəstələrdə erkən dövrdə yüksəlmişdir. Xəstəlik ağırlığı ilə də əlaqəli uzunmüddətli virus ifrazına görə qrip, SARS və MERS patogenezi ilə uyğunluq var.

Klinik nəticələrin müəyyənləşdirilməsində immun cavabın mühüm rolu nəzərə alınaraq, immun vasitəli zədəni məhdudlaşdırmağı hədəfləyən bir neçə immunosupressiv müalicə hazırda müxtəlif inkişaf mərhələlərindədir. (Cədvəl 1)

Hazırda Covid-19 müalicəsi üçün hansı müalicələr araşdırılır?

Virusa qarşı immun cavab və qorunmadakı rolu

COVID-19 bir sıra virus zülalına qarşı anticisim cavabı yaradır, lakin seroloji diaqnozda ən çox spike (S) zülalı və nukleokapsid istifadə edilir. Xəstəliyin ilk dörd günündə az miqdarda anticisim aşkarlana bilər, lakin xəstələr onları davamlı inkişaf etdirir və əksəriyyətdə dörd həftədən sonra aydın aşkarlanan cavab yaranır. Geniş spektrdə virusu neytrallaşdıran anticisimlər bildirilmişdir və yeni sübutlar onların xəstəlik ağırlığı ilə əlaqəli ola biləcəyini, lakin zamanla azaldığını göstərir. Anticisim və T hüceyrə cavablarının müddəti və qoruyuculuğu daha uzun izləmə tədqiqatları ilə müəyyənləşdirilməlidir. Digər insan koronaviruslarına CD-4 T hüceyrə cavabları SARS-CoV-2 ilə çarpaz reaktivlik göstərir kimi görünür, lakin qorunmadakı rolları hələ aydın deyil.

Cavabsız suallar

SARS-CoV-2-nin xəstəlikyaradıcı xüsusiyyətlərini daha yaxşı anlamaq COVID-19 müalicəsi, vaksinlər və dəstəkləyici yanaşmaların hazırlanmasında həyati əhəmiyyət daşıyacaq. Covid-19-u yüngül və ağır keçirənlər arasında immun cavab fərqini anlamaq üçün daha çox məlumat lazımdır. Neytrallaşdırıcı anticisimlər virusdan qorunmanın potensial açarlarıdır, lakin başqa qoruyucu anticisim mexanizmləri də ola bilər. Eynilə T hüceyrə immunitetinin qoruyucu rolu, həm anticisim, həm T hüceyrə cavablarının müddəti və qorunma əlaqələri müəyyənləşdirilməlidir. Həmçinin infeksiyanın erkən diaqnozunu və klinik idarəsini anlamaq və dəstəkləmək üçün optimal test sistemləri və texnologiya lazımdır. Xüsusilə uşaqlarda kəskin xəstəlik və çoxsistemli iltihabi xəstəlikdən sonrakı uzunmüddətli nəticələr daha yaxşı anlaşılmalıdır.

Sonrakı tədqiqatlar üçün suallar

• Sitokin fırtınasının rolu nədir və bu, müalicələrin, vaksinlərin və dəstəkləyici yanaşmaların inkişafına necə təsir edir?
• Xəstələrin ən yoluxdurucu olduğu pəncərə dövrü hansıdır?
• Niyə bəzi xəstələr xəstəliyi ağır keçirir, bəziləri, xüsusilə uşaqlar isə yüngül əlamətlər göstərir və ya əlamətsizdir?
• Xəstələrin təsirli triajı (müalicə prioriteti üçün xəstələrin yoxlanması) üçün sağlam, yanlış işləyən və ya işləməyən immun cavabın müəyyənediciləri və qorunma ilə xəstəlik ağırlığına dair immun əlaqələri müəyyənləşdirən biomarkerlər hansılardır?
• T hüceyrə immunitetinin qoruyucu rolu, həm anticisim, həm T hüceyrə cavablarının müddəti nədir və qorunma əlaqələrini necə müəyyən edirik?

Müge Çevik kimdir? Qısa tərcümeyi-hal

Müge Çevik St Andrews Universitetinin Tibb Fakültəsinin İnfeksiya və Qlobal Sağlamlıq Bölməsində həkim-alim kimi çalışır. Tədqiqatları inkişaf etməkdə olan ölkələrdə HIV, virus hepatiti, yeni yaranan və tropik infeksiyaları əhatə edir. Tanınmış müəllim Asst. Prof. Dr. Müge Çevik Covid-19 Pandemiyası zamanı ön cəbhədə işləməklə yanaşı, Şotlandiya Baş Həkimliyinə və Dünya Səhiyyə Təşkilatına məsləhət verdi.

Erkən həyat və tibb təhsili

Müge Çevik Ege Universitetinin Tibb Fakültəsində tibb oxudu. Tələbə ikən cinsi sağlamlıqla bağlı layihə və gənclər təşkilatlarında iştirak etdi. Beynəlxalq Tibb Tələbələri Assosiasiyaları Federasiyasının reproduktiv sağlamlıq komitəsinin icra komitəsində çalışdı. Bu vəzifədə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Əhali Fondu (UNFPA), UNAIDS və MTV kimi beynəlxalq qurumlarla işlədi. UNFPA ilə birlikdə Çevik cinsi və reproduktiv sağlamlıq və hüquqlar mövzusunda beynəlxalq həmyaşıd təhsili proqramı həyata keçirdi. Çevik səhiyyə mühitlərində HIV ilə bağlı damğalanmanı araşdırmaq üçün ABŞ Səfirliyinin Gənclərin Gücləndirilməsi Qrantlarından maliyyə aldı.

Dr. Çevik tibb təhsili boyunca beynəlxalq həmyaşıd təhsili proqramlarına rəhbərlik edir.

Magistr təhsili üçün Londona köçdü, London School of Hygiene & Tropical Medicine və University College London-da ictimai sağlamlıq üzrə magistr təhsili aldı. Tədqiqatı HIV və digər cinsi yolla ötürülən infeksiyaları əhatə etdi. İşləri hər il dünyanın seçilmiş liderlərinə verilən Rotary International beynəlxalq magistr təqaüdü ilə dəstəkləndi. Daxili xəstəliklər üzrə ixtisas təhsilini tamamladığı Chelsea və Westminster xəstəxanalarına klinik tədqiqatçı təyin edildi. Doktoranturasını St Andrews Universitetində etmişdir.

Tədqiqat sahələri və karyerası

Dr. Çevik 2016-cı ildə infeksion xəstəliklər üzrə baş mütəxəssis həkim kimi NHS Lothian-a qoşulduğu Şotlandiyaya köçmüşdür. Tədqiqatları HIV və vərəmi əhatə edir. Cənubi Afrika, Uqanda, Zimbabve və Tanzaniyada bu xəstəliklərin epidemiologiyasını araşdırdı. Çevik dərmana davamlı vərəm xəstələrinin müalicə müddətini qısaltmağı hədəfləyən faza 3 klinik sınağa rəhbərlik edir. 2020-ci ildə Kampaladakı xəstələrdə vərəm müalicəsinə zəif cavabın əsasındakı bioloji mexanizmləri müəyyən etmək üçün Şotlandiya Baş Elmi İşçi Ofisinin dəstəklədiyi Klinik Akademik Təlim Təqaüdü aldı.

COVID-19 epidemiyası zamanı rəhbərliyi

COVID-19 epidemiyasında Çevik Şotlandiya Baş Həkimliyinə və Dünya Səhiyyə Təşkilatına məsləhət verdi. Bu iş çərçivəsində Çevik koronavirus xəstəliyi barədə yanlış məlumatların idarəsi üzərində çalışır. Pandemiya boyunca ictimaiyyətə koronavirus xəstəliyi barədə ekspert şərhləri verdi.

Çevik koronavirus tədqiqatları barədə ictimaiyyəti məlumatlandırmaq üçün Twitter-dən istifadə etdi (baxın: Twitter profili). May 2020 etibarilə ötürülmənin çox vaxt yaxın təmasdan sonra, evlərdə, ailə görüşlərində, restoran və ofislər kimi əlaqəli qapalı mühitlərdə baş verdiyini sübut etdi. Çevik SARS-CoV-2-nin ötürülmə dinamikasını daha yaxşı anlamaq üçün daha geniş təmas izləmə məlumatları istədi. Colin McCowan ilə Şotlandiyada SARS-CoV-2-nin evdaxili ötürülməsini araşdırdı.

Beynəlxalq Ağır Kəskin Tənəffüs və Yeni Yaranan İnfeksiyalar Konsorsiumu (ISARIC) ilə çalışan Çevik koronavirusla bağlı klinik tədqiqatları inkişaf etməkdə olan ölkələrə ötürməyə çalışdı. Həkimlər üçün SARS-CoV-2-yə necə cavab verməli olduqlarını xülasə edən təlimatlar hazırladı. ISARIC ilə işinin bir hissəsi kimi xəstələrdə ağır xəstəliyin risk amillərini müəyyənləşdirdi. Dövlət siyasətini məlumatlandıra bilən sürətli elmi icmallar üzərində ISARIC ilə çalışır.

Akademik xidmətləri

Çevik Clinical Microbiology and Infection jurnalının köməkçi redaktorudur. Avropa Klinik Mikrobiologiya və Yoluxucu Xəstəliklər Cəmiyyətinin (ESCMID) yönləndirici komitəsində çalışır və tibb fakültəsində yoluxucu xəstəliklər tədrisini tətbiq etməyə yönəlmiş Erasmus Proqramı layihəsinə rəhbərlik edir. Scottish Microbiology & Virology Network və British HIV Association icra komitələrində çalışır.

Çevik akademik araşdırmalarla yanaşı elmi kommunikasiya və həkimlərin tədqiqatlarını yaymaq üçün sosial mediadan ən yaxşı necə istifadə edə biləcəkləri ilə maraqlanır. Alim və həkimlərin Twitter istifadəsini anlamaq üçün sosial şəbəkə təhlilindən yararlandı. Elmi kommunikasiyaya marağı BHIVA sosial media strategiyasını hazırlamasına gətirdi.

Ölkəmiz üçün elmi qürur mənbəyi olan və işlərini yaxından izlədiyimiz Dr. Müge Çevik-i təbrik edirik.

*

Əlavə Oxu

Mövzu ilə yaxından əlaqəli olduğu üçün burada yaxın tarixli 2 fərqli tədqiqatın nəticələrini xülasə etmək istədik:

• Sentyabrda yayımlanan və İtaliyadan çıxan tədqiqatda alimlər bilinməyən səbəblərdən COVID-19 ilə xəstəxanaya yatıb evə buraxılan təxminən 6 nəfərdən birindəən azı 2 həftə sonra PCR testinin müsbətləşdiyini tapdılar. Boğaz ağrısı və rinit (burun iltihabı) testin yenidən müsbətləşməsi ilə əlaqəli yeganə əlamətlər idi. Baş müəllif Dr. Francesco Landi "Xüsusilə tənəffüs əlamətləri davam edən xəstələrdə yeni müsbət test nəticəsi ehtimalı daha yüksək idi" dedi.

• Geniş yayılmış SARS-CoV-2 mutasiyası COVID-19-u daha yoluxucu etmiş ola bilər. 30 oktyabrda mBio jurnalında yayımlanan məqalədə təqdim edilən yeni sübutlar göstərir ki, SARS-CoV-2 virus ştammlarının çoxu onları daha yoluxucu edən xüsusi mutasiyaya malikdir. Pandemiyanın erkən dövründəki müxtəlif ştammlardan fərqli olaraq hazırda dövr edən SARS-CoV-2 ştammlarının %99.9-u tikan zülalında D614G mutasiyasını ehtiva edir. Həmçinin D614G ştammı ilə yoluxanlarda diaqnoz vaxtı burun-udlaq nahiyəsində virus yükü daha yüksəkdir. Bu, tamamilə pis xəbər deyil. Bu tək nöqtə mutasiyası daha ağır COVID-19 klinikası ilə əlaqəli deyil. Mutasiyanın hazırlanmaqda olan anticisim kokteyllərinin, kiçik molekullu müalicələrin və ya vaksinlərin effektivliyinə mane olması da gözlənilmir.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

• Covid-19 Dünya və Türkiyə üzrə aktual statistika
• Koronavirus haqqında son xəbərlər və elmi inkişaflar