İntensiv terapiyadakı Covid-19 xəstələrinin müalicəsində yüksək dozalı C vitamini təsirlidirmi?

Covid-19 pandemiyası tibbin bütün sahələrinə dərindən təsir etdi, lakin şübhəsiz, intensiv terapiya və infeksion xəstəliklər ən çox təsirlənən və diqqət çəkən bölmələr oldu. Diaqnozu təsdiqlənmiş Covid-19 xəstələrinin təxminən %5-6-sı intensiv terapiyada qabaqcıl müalicə alır və intensiv terapiya mütəxəssislərinin üzləşdiyi klinik halların başında Sepsis gəlir.

Sepsis ölüm göstəricisi yüksək, çox kritik və intensiv tibbi müdaxilələr tələb edən, infeksiyaya bədənin anormal cavabının orqanlara zərər verməsi halıdır. Bu kritik vəziyyətin standart müalicələri erkən aşkarlama, sürətli maye, antibiotik, tənəffüs və qan dövranı dəstəyi müalicələridir. Bununla belə, yüksək dozalı C vitamini kimi alternativ tətbiqlərin də sepsis və Covid-19 müalicəsində təsirli olduğu az sayda həkim tərəfindən israrla iddia edilir. Buna görə yüksək dozalı C vitamini tətbiqinin sepsis müalicəsindəki yerini son elmi sübutlar əsasında qiymətləndiririk.

C vitamininin təəccüblü tarixi

Portuqaliyalı səyyah Ferdinando Magellano 1519-cu ildə Əndəlüsdən dənizə çıxan beş gəmidən ibarət donanmaya rəhbərlik edir. Avropa ilə Asiya arasında əlaqə axtarışında tarix salnamələrində qalacaq təşəbbüsə əl atır. Həmin dövr üçün çox cəsarətli təşəbbüs. Yanacaq doldurmaq üçün aralıq limanlar olmadan, nə ilə qarşılaşacağını bilmədən və uğuru qeyri-müəyyən olan aylarla davam edəcək açıq dəniz səfərinə çıxır. Bu uzun və çətin səfərdə bir müddət sonra heyətdə getdikcə ağırlaşan qəribə əlamətlər yaranır. Halsızlıq, çəki itkisi, diş əti qanamaları başlayır. İrəliləmiş mərhələdə dənizçilərin dişləri tökülür, diş yuvaları və diş ətindəki kiçik yaralar belə böyüyür və asanlıqla iltihablanırdı. Təxminən 3 il çəkən kəşf səfərinin sonunda heyətin %80-i həyatını itirmişdi. C vitamininin tarixi bildiyimiz qədər həmin günlərə dayanır: tarixə keçmiş böyük açıq dəniz səfərlərindən birinə və uzun müddət təzə tərəvəz və meyvədən məhrum dənizçilərə. Bu səfərdən 200 il sonra İngilis cərrah James Lind C vitamini çatışmazlığını və xəstəliyin adını müəyyən etdi. Dənizçi xəstəliyi də adlandırılan skorbut.

C vitamininin xüsusiyyətləri nədir?

Kimyada askorbin turşusu adlandırılan C vitamini qoxusuz üzvi birləşmədir. Monosaxarid törəməsidir, quruluşca qlükozaya və digər altı karbonlu monosaxaridlərə bənzəyir. Askorbin turşusu bütün canlı toxumalarda mövcuddur. Təbiətdə çox geniş yayılmış bu vitaminin ən zəngin mənbələri təzə meyvə və tərəvəzlərdir.

Bir çox heyvan və bitki öz C vitaminini qlükozadan istehsal edə bilər. İnsanlar, bəzi meyvə yarasaları, dəniz donuzları və insanabənzər primatlar C vitamini istehsal edə bilmədikləri üçün onu qidadan almalıdırlar. Yəni insanın da daxil olduğu canlı qrupu üçün əvəzolunmazdır: bədən özü hazırlaya bilmir, xaricdən alınmalıdır. Suda həll olan C vitamini bədəndə immun sistemi, kollagen istehsalı kimi fizioloji proseslərdə rol oynayır. Həmçinin bir çox kimyəvi reaksiyada antioksidant kimi fəaliyyət göstərir.

Sepsis müalicəsində C vitamini ideyasının yaranması...

Bu gün skorbut yaranacaq dərəcədə C vitamini çatışmazlığı çox nadirdir və asan müalicə olunur. Lakin immun sistemindəki yeri nəzərə alınaraq sepsis müalicəsində də yeri ola biləcəyi düşünülüb. Sepsis bədəndə yaranan müəyyən infeksiyanın irəliləyərək digər orqanlara da təsir etdiyi klinik vəziyyətdir. Nəzarət altına alınmadıqda ürək və qan dövranı daxil bir neçə orqan sisteminin təsirlənməsi nəticəsində həyati təhlükəli təzyiq düşməsi yaranır və xəstələrin intensiv terapiyada izlənməsi tələb olunur. Bu irəliləmiş klinik vəziyyət septik şok adlandırılır. Sepsis və septik şokun müalicəsində çoxsaylı tədqiqatlar nəticəsində böyük yol qət edilib. Lakin hələ də ölüm riski yüksək olan klinik haldır. Buna görə yaranması və müalicəsi barədə daha çox tədqiqat aparılır.

C vitamininin sepsis müalicəsində yeri ola biləcəyi fikri yalnız immun sistemindəki vəzifələrindən irəli gəlmir. Ağır infeksiyada bədəndə sintez edilən bəzi maddələrin — xüsusilə ürək-damar sisteminin fəaliyyəti üçün vacib molekullar olan katexolaminlərin və infeksiya və ya başqa səbəblərlə iltihab zamanı yaranan molekullar olan sitokinlərin sintezində rol oynadığı üçün sepsis müalicəsində araşdırılmağa dəyər görülüb. Bəzi tədqiqatlarda sepsis xəstələrində C vitamini səviyyəsinin aşağı olduğu da göstərilib.

Sepsis müalicəsində C vitamini tədqiqatlarının nəticələri

Sepsis diaqnozlu xəstələrdə C vitamininin bəzi müsbət nəticələr verə biləcəyini düşündürən klinik hal təqdimatları və hal seriyaları bildirildi. Lakin bu zəif və ziddiyyətli elmi nəticələr C vitamininin sepsis müalicə təlimatlarında tövsiyə edilən müalicə olması üçün yetərli deyildi. İndi ən çox diqqət çəkən tədqiqatların bir neçəsinə baxaq.

2017-ci ildə Chest jurnalında dərc edilmiş klinik tədqiqathəyəcan yaratdı: Paul Marik və həmkarları sepsisli xəstələri 2 qrupa böldülər. Bir qrupa standart sepsis müalicəsi verildi, digərinin müalicəsinə isə C vitamini ilə birlikdə steroid dərmanlar və tiamin (B1 vitamini) əlavə edildi. C vitamininin də olduğu bu kombinə yanaşmanın məntiqi belə idi: üçlü müalicədəki hər molekul «nəzəri olaraq» sepsisdəki patofiziologiyanı düzəldən xüsusiyyətlərə malik idi. Nəticələrdə üçlü müalicənin mortaliteni, yəni ölüm göstəricisini azaltdığına və sepsisdən təsirlənmiş orqanlarda zədənin daha az olduğuna dair bəzi məlumatlar təqdim edildi. Lakin tədqiqatın metodoloji çatışmazlıqları vardı. Buna baxmayaraq, böyük maraq və təəccüb yaradaraq mövzu üzrə daha çox tədqiqata səbəb oldu.

İntensiv terapiyada C vitamini müalicəsinin yeri olub-olmadığını qiymətləndirən, 2019-cu ildə yayımlanmış daha əhatəli meta-analizin nəticələri də mövzuya işıq salır. Daxil edilmiş 16 tədqiqatdan 6-sı intensiv terapiyadakı sepsis xəstələrində C vitamini müalicəsini araşdırırdı. Bu meta-analizin nəticələri C vitamininin intensiv terapiya xəstələrinin xəstəxanada və ya intensiv terapiyada qalma müddətinə və yaşam müddətinə təsir etmədiyini göstərmişdi.

Sonra oktyabr 2019-da JAMA jurnalında «ALI-CITRUS» adlı klinik tədqiqat dərc edildi. İntensiv terapiyada mexaniki ventilyator dəstəyi alan, yəni tənəffüs aparatına bağlı, sepsis və ARDS — adətən sepsislə bağlı ağciyər disfunksiyası olan kəskin respirator distress sindromu — diaqnozlu 167 xəstə iki alt qrupa bölündü və bir qrupa standart sepsis müalicəsinə əlavə venadaxili yüksək dozalı C vitamini verildi. Nəticələr gözləntiləri doğrultmadı. Sepsisə görə zədələnmiş orqan sistemlərində zədənin ağırlığı 2 qrupda eyni idi. İltihab və damar zədələnməsi barədə məlumat verən qan markerlərinin səviyyəsi də 2 qrupda oxşar idi. 28 günlük ölüm göstəricisi C vitamini qrupunda daha yaxşı olsa da, bu nəticəyə təsir edən digər dəyişənlər üçün düzəliş edilməmişdi. Buna görə C vitamini qrupunda ölümün daha az olduğuna dair qəti şərh vermirdi.

Nəhayət, bu sahədə indiyədək aparılan bütün tədqiqatların xülasəsi sayıla biləcək «VITAMINS» adlı müasir tədqiqat yanvar 2020-də JAMА-da dərc edildi. C vitamini və B1 vitamini çatışmazlığının sepsisin yaranmasına təsir edə biləcəyi fərziyyəsi ilə yetərli sayda xəstə — septik şok diaqnozlu 216 xəstə — üzərində tədqiqat aparıldı. Xəstələrin yarısı standart müalicədən əlavə yüksək dozalı C vitamini, B1 vitamini və kortizon, digər yarısı isə standart müalicəyə əlavə yalnız kortizonlu dərmanlar aldı. Nəticələr müalicəyə C vitamini və ya B1 vitamini əlavə edilməsinin heç bir əlavə fayda vermədiyini göstərdi.

Nəticə

Nəzəriyyə və mülahizələrə baxmayaraq, hazırda sepsis və septik şok kimi ağır klinik halların müalicəsində C vitamininin daha yaxşı sağqalım təmin etdiyinə dair sübut yoxdur. Bu kritik xəstə qrupu üçün C vitamini araşdırmaları davam edir. Mövzu ilə bağlı hazırda təxminən 20 tədqiqat davam edir. Onlar bitəndə əldə edilən məlumatlarla məsələ daha da aydınlaşacaq. İndiki elmi sübutlara görə isə yüksək C vitamininin müalicədə fayda vermədiyi aydındır. Həyati təhlükəli bu vəziyyətin müalicəsində təlimatların tövsiyə etdiyi kimi antibiotiklərin sürətlə verilməsi, qan dövranı kollapsına qarşı müalicələr — venadaxili mayelər, qan dövranını dəstəkləmək üçün katexolaminlər — və lazım gəldikdə mexaniki ventilyasiya mübahisəsiz əsas yanaşmadır.

Aşağıdayüksək dozalı C vitamini tətbiqinin milli və beynəlxalq COVID-19 müalicə təlimatlarında yer almadığını görmək olar:

*

- KORONAVİRUS HAQQINDA BÜTÜN YAZILARIMIZ -

*

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin