T limfosit hüceyrəsi nədir? İmmun sistem müalicələrinin açarı

Orqanizmin zərərli amillərə qarşı anadangəlmə malik olduğu immun mexanizmlərininkifayət etmədiyi hallarda qazanılmış (əldə edilmiş) immun sistem işə düşür. Qazanılmış immun sistemə limfosit hüceyrələri cavabdehdir. Limfosit hüceyrələrinin 3 əsas növü var: 

• B limfosit: istehsal etdiyi anticisimlərlə qazanılmış immun sistemin humoral (maye) cavabında rol oynayır.
• T limfosit: birbaşa öldürücü və immun sistemin digər hüceyrələrini tənzimləyici təsirləri ilə qazanılmış immun sistemin hüceyrə cavabında rol oynayır.
• Təbii öldürücü limfosit (natural killer, NK): anticisimlə işarələnmiş yoluxmuş hüceyrələri və şiş hüceyrələrini öldürür, anadangəlmə immun sistemdə rol oynayır.

Bu müdafiə sistemi hüceyrələrindən xüsusilə T hüceyrələri xərçəng proseslərində və yeni nəsil immunoterapiyalardaxüsusi yer tutur.

T limfosit hüceyrəsi nədir?

Qazanılmış immun sistemin hüceyrə müdafiəsində rol oynayan T hüceyrələri orqanizmdəki bütün qan hüceyrələri kimi sümük iliyindəki kök hüceyrələrdən diferensiasiya edir.

Diferensiasiyanın ilk mərhələsində kök hüceyrə xüsusiyyətlərini qismən itirmiş sələf (precursor) T hüceyrələri yaranır. Sələf T hüceyrələri timus vəzinə getməsə, NK hüceyrələrinə çevrilir. Timus vəzinə gedən hüceyrələr isə sitotoksik T hüceyrələri (CD8+) və köməkçi T hüceyrələri (CD4+) olmaqla iki fərqli hüceyrə tipinə ayrılır.

T limfosit növləri hansılardır? T hüceyrələri antigenləri necə tanıyır?

Yad antigenlər yalnız antigen təqdim edən hüceyrələrin MHC zülallarında təqdim olunduqda T hüceyrə reseptorları tərəfindən tanına bilər. Sitotoksik (öldürücü) T hüceyrələri normal bədən hüceyrəsində MHC sinif-1 zülalı ilə təqdim olunan antigeni tanıyır. Köməkçi T hüceyrələri isə MHC sinif-2 zülalı ilə təqdim olunan antigeni tanıyır. Patogen hüceyrənin daxilində parçalandıqda ortaya çıxan antigen hüceyrənin daxilindəki MHC zülalı ilə birləşir və kompleks şəklində hüceyrə membranına daxil edilir.

MHC sinif-1 zülalı bütün nüvəli hüceyrələrdə olduğu halda, MHC sinif-2 yalnız antigen təqdim edən hüceyrələrdə olur. Antigeni tanıyan sitotoksik T hüceyrələri yoluxmuş hüceyrənin membranında dəliklər açılmasını təmin edən perforin ifraz edir. Digər bir yol kimi həmin hüceyrənin apoptoz mexanizmini aktivləşdirərək ölümünü təmin edir. Köməkçi T hüceyrələri isə digər immun sistem hüceyrələrini stimullaşdırmaq üçün sitokin ifraz edir və ya B hüceyrələrinə bağlanaraq həmin antigenə xas anticisim istehsal etmək üçün onların plazma hüceyrələrinə çevrilməsini təmin edir. Bütün bu mexanizmlər birləşərək patogen hüceyrənin daxilinə girdikdən sonra son müdafiə xətti olan hüceyrə immunitetini yaradır.

T hüceyrələrinin xərçəngdə istifadəsinin ən qabaqcıl nümunəsi canlı dərman CAR-T hüceyrə müalicəsidir

"Chimeric Antigen Receptors” sözlərinin baş hərflərinin qısaltması olan CAR-T hüceyrə müalicəsi tamamilə fərdiləşdirilmiş müalicə formasıdır. Xəstənin T hüceyrələri xərçəng hüceyrəsinə hücum edəcək şəkildə genetik üsullarla öyrədilir. Xəstədən götürülən qan nümunəsindən əvvəlcə T hüceyrələri ayrılır. Laboratoriya şəraitində T hüceyrələrinə xərçəng hüceyrəsinin səthində olan antigenləri tanımasını təmin edəcək gen köçürülür. Daha sonra genetikası dəyişdirilmiş T hüceyrələri xəstəyə geri verilir. Xəstəyə xüsusi bu dərmanın istehsalı təxminən 3 həftə çəkir.

Orqanizmə canlı hüceyrələr verildiyi üçün bu müalicə eyni zamanda canlı dərman da adlandırılır.

2010-cu ildə 5 yaşında kəskin limfoblastik leykoz diaqnozu qoyulmuş Emily Whitehead-in hekayəsi ilə bütün onkologiya dünyası CAR-T müalicələri haqqında eşitmişdi.

Xəbərin şəkli: bir xərçəng hüceyrəsinə hücum edən T-hüceyrələri təsvir olunub.