როგორ გადაეცემა ახალი კორონავირუსი (SARS-CoV-2) და როგორ იწვევს დაავადებას? უახლესი სამეცნიერო მიღწევები

ეს ვრცელი მიმოხილვა მოამზადეს გაერთიანებული სამეფოს სენტ-ენდრიუსის უნივერსიტეტის სამედიცინო სკოლის ინფექციებისა და გლობალური ჯანმრთელობის განყოფილებაში ექიმ-მეცნიერად მომუშავე Müge Çevik და მისმა გუნდმა და 23 ოქტომბერს The BMJ (British Medical Journal) ჟურნალში გამოქვეყნდა (Müge Çevik-ის ბიოგრაფიას სტატიის ბოლოს ნახავთ).

მოკლე შეჯამება SARS-CoV-2-ის შესახებ — რა უნდა იცოდეთ:

• Covid-19 პანდემიისგამომწვევი ახალი ტიპის კორონავირუსი SARS-CoV-2, გენეტიკურად SARS-CoV-1-ს ჰგავს, თუმცა SARS-CoV-2-ის თავისებურებები, მაგალითად ზედაპირული ცილის სტრუქტურული განსხვავებები და ვირუსული დატვირთვის კინეტიკა, შეიძლება დაგვეხმაროს ავხსნათ, რატომ გამოიწვია მან უფრო სერიოზული ეპიდემია.
• სასუნთქ გზებში SARS-CoV-2-ის ყველაზე მაღალი დატვირთვა სიმპტომების დაწყებისას ან დაავადების პირველ კვირაში აღინიშნება. ყველაზე მაღალი გადამდებლობის პოტენციალი სიმპტომების დაწყებიდან პირველ ხუთ დღეში ან უშუალოდ მათ დაწყებამდეა, შემდეგ კი მცირდება.
• RT-PCR (უკუტრანსკრიპტაზული პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქციის) ტესტებით ზედა სასუნთქ გზებში საშუალოდ 17 დღის განმავლობაში ვირუსული SARS-CoV-2 RNA შეიძლება გამოვლინდეს, თუმცა RNA-ის აღმოჩენა აუცილებლობით გადამდებლობას არ ნიშნავს და დაავადების 9 დღის შემდეგ ვირუსული კულტურა იშვიათად არის დადებითი.
• SARS-CoV-2-ის გავრცელებაში, სიმპტომური ანუ სიმპტომების მქონე და პრესიმპტომური ანუ სიმპტომებამდე 1-2 დღით ადრე გავრცელება, დიდი ალბათობით, უსიმპტომო ანუ მთელი დაავადების განმავლობაში სიმპტომების არმქონე ადამიანებისგან გავრცელებაზე უფრო დიდ როლს ასრულებს.
• აღწერილია მრავალი ვირუსის გამანეიტრალებელი ანტისხეული და ახალი მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ისინი შესაძლოა დაავადების სიმძიმეს უკავშირდებოდეს, თუმცა დროთა განმავლობაში მცირდება.

2-ეტაპიანი დაავადება — Covid-19

2019 წლის დეკემბერში SARS-CoV-2-ის გამოჩენის შემდეგ მთელ მსოფლიოში მიმდინარეობს ძალისხმევა ვირუსის დახასიათებისა და მის მიერ გამოწვეული დაავადების კლინიკური მიმდინარეობის შესასწავლად.

SARS-CoV-2-ით გამოწვეული კორონავირუსული დაავადება 2019 (Covid-19), სავარაუდოდ, ადრეული ვირუსული რეაქციის ფაზისა და მეორე, ანთებითი ფაზის კომბინაციისგან შემდგარ ორეტაპიან მოდელს მიჰყვება.

პაციენტთა უმეტესობა Covid-19-ს მსუბუქად გადაიტანს. Covid-19 უშუალოდ მძიმე პნევმონიით კი არა, ამ ნიშნებით იწყება: ცხელება, ხველა, სისუსტე, კუნთებისა და თავის ტკივილი და გემოსა და ყნოსვის დაკარგვა. ამ მხრივ სეზონურ გრიპთან ზოგი სიმპტომი საერთო აქვს (იხილეთ Covid-19-ის სიმპტომები და განსხვავებები გრიპისგან).

ამ მიმოხილვაში მოცემულია SARS-CoV-2-ის პათოფიზიოლოგიის ვრცელი განახლება, ვირუსოლოგიის, გადაცემის დინამიკისა და ვირუსის მიმართ იმუნური პასუხის ჩათვლით. ახალი ინფორმაციის მიღებისას სტატია განახლდება.

როგორია ახალი კორონავირუსის სტრუქტურა?

SARS-CoV-2 არის SARS-CoV-1-ისა და ღამურის კორონავირუს RaTG13-ის ძალიან მსგავსი გარსიანი β-კორონავირუსიარის.

ვირუსის გარსი დაფარულია spike (S) გლიკოპროტეინით, გარსის (envelope= E) და მემბრანის (membrane= M) ცილებით.

ვირუსის ადამიანის უჯრედთან შეკავშირებასა და მასში შეღწევას S ცილა შუამავლობს. ინფექციის პირველი ნაბიჯია მასპინძელ უჯრედთან შეკავშირება ვირუსის სამიზნე რეცეპტორის მეშვეობით. S ცილის ქვედანაყოფი S1 შეიცავს რეცეპტორთან შეკავშირების უბანს, რომელიც ანგიოტენზინგარდამქმნელი ფერმენტი 2-ის (ACE2) პეპტიდაზურ უბანს უკავშირდება. SARS-CoV-2-ში S2 ქვედანაყოფი ძლიერ კონსერვირებულია და პოტენციურ ანტივირუსულ სამიზნედ განიხილება. ვირუსის აგებულება და რეპლიკაციის, ანუ კოპირების ციკლი სურათ 1-შია აღწერილი.

სურათი 1: (1) ვირუსი მასპინძელი სამიზნე უჯრედის რეცეპტორ ACE2-ს უკავშირდება მასპინძლის ტრანსმემბრანულ სერინულ პროტეაზასთან, ანუ უჯრედის ზედაპირულ ცილასთან სინერგიულად, რომელიც ძირითადად სასუნთქი გზების ეპითელურ, ანუ ამომფენ უჯრედებსა და სისხლძარღვთა ენდოთელურ უჯრედებში გამოიხატება. ეს მემბრანების შერწყმას იწვევს და ვირუსული გენომი მასპინძლის ციტოპლაზმაში გამოიყოფა (2). მე-3 და მე-7 ეტაპები რეპლიკაციის დარჩენილ ნაბიჯებს აჩვენებს, რომლებიც ვირუსის აწყობას, მომწიფებასა და გამოყოფას იწვევს.

კორონავირუსებს რეპლიკაციისას ხელახალი წაკითხვის, გენეტიკური კოდის ერთგვარი შეკეთების მექანიზმი აქვთ და ამიტომ მუტაციის მაჩვენებელი სხვა RNA ვირუსებთან შედარებით დაბალია.

მსოფლიოში გავრცელებისას SARS-CoV-2-მა, სხვა ვირუსების მსგავსად, გენომში გარკვეული მუტაციები დააგროვა გეოგრაფიული ნიშნებით. მკვლევრები მათ ვირუსის დასახასიათებლად და ეპიდემიოლოგიისა და გავრცელების მოდელის გასაგებად სწავლობენ. ზოგადად, მუტაციებმა ვირუსის გადამდებლობასა თუ პათოგენურობაზე მოქმედი ცვლილებები გამოიწვია.

ვარაუდობენ, რომ S ცილის G614 ვარიანტმა ვირუსის გადამდებლობა და ინფექციურობა გაზარდა. მიუხედავად იმისა, რომ ჰოსპიტალიზაციის შედეგებით შეფასებულ დაავადების სიმძიმესთან კავშირი არ გამოვლენილა, G614-ის შემცველ ნიმუშებში D614 ვარიანტთან შედარებით უფრო მაღალი ვირუსული დატვირთვა დაფიქსირდა. ეს შედეგები ბუნებრივ ინფექციასთან მიმართებით ჯერ არ დადასტურებულა.

რატომ არის SARS-CoV-2 უფრო გადამდები, ვიდრე SARS-CoV-1?

SARS-CoV-2-ს SARS-CoV-1-ზე უფრო მაღალი გადამდებლობის კოეფიციენტი (R0) აქვს, რაც ვირუსის გაცილებით ეფექტიან გავრცელებაზე მიანიშნებს. SARS-CoV-2-ის მრავალი თავისებურება შეიძლება მის გაზრდილ გადამდებლობას ხსნიდეს. SARS-CoV-1-იც და SARS-CoV-2-იც უპირატესად ანგიოტენზინგარდამქმნელ ფერმენტ 2-ს (ACE2) უკავშირდება, თუმცა SARS-CoV-2-ის ზედაპირულ ცილებს სტრუქტურული განსხვავებები აქვს, რომლებიც ACE2 რეცეპტორთან უფრო მყარ შეკავშირებას და შეჭრილ მასპინძელ უჯრედებში მეტ ეფექტიანობას უზრუნველყოფს. SARS-CoV-2-ს ასევე უფრო მაღალი აფინობა, ანუ შეკავშირების უნარი აქვს ზედა სასუნთქი გზებისა და კონიუნქტივისადმი, რომელიც ქუთუთოების შიგნითა მხარესა და თვალის თეთრ ნაწილს ფარავს. ამიტომ მას ზედა სასუნთქი გზების ინფიცირება და ჰაერგამტარი გზების უფრო ადვილად გამოყენება შეუძლია.

როგორ გადაეცემა SARS-CoV-2? ვირუსული დატვირთვის დინამიკა და გადამდებლობის ხანგრძლივობა

ვირუსული დატვირთვის კინეტიკამ SARS-CoV-2-სა და SARS-CoV-1-ს შორის ზოგი განსხვავებაც შეიძლება ახსნას. სასუნთქ გზებში SARS-CoV-2-ის უმაღლესი დატვირთვა სიმპტომების დაწყებისას ან დაავადების პირველ კვირაში აღინიშნება. გადამდებლობის პოტენციალი ყველაზე მაღალია სიმპტომების დაწყების პირველი 5 დღის განმავლობაში ან უშუალოდ მანამდე და შემდეგ მცირდება (სურათი 2).

საპირისპიროდ, SARS-CoV-1-ის დროს ზედა სასუნთქ გზებში უმაღლესი ვირუსული დატვირთვა დაავადების მეორე კვირაში გამოვლინდა. ეს ხსნის სიმპტომების დაწყებიდან პირველ კვირაში მინიმალურ გადამდებლობას, რაც საზოგადოებაში შემთხვევების ადრეული გამოვლენის საშუალებას იძლევა.

სურათი 2: პირველადი კონტაქტიდან, ჩვეულებრივ, 5 – 6 დღეში, ინკუბაციური პერიოდის შემდეგ, პაციენტებს სიმპტომები უვითარდებათ. SARS-CoV-2 კლინიკურ გამოვლინებათა ფართო სპექტრს იწვევს, მსუბუქი ინფექციიდან მაღალი სიკვდილიანობის მქონე მძიმე დაავადებამდე. მსუბუქი ინფექციისას მასპინძლის საწყის იმუნურ პასუხს ინფექციის კონტროლის უნარი აქვს. მძიმე დაავადებისას ჭარბი იმუნური პასუხი ორგანოების დაზიანებას, ინტენსიურ განყოფილებაში მოთავსებას ან სიკვდილს იწვევს. ვირუსული დატვირთვა პირველ კვირაში პიკს აღწევს და შემდეგ თანდათან მცირდება; ანტისხეულების (IgG) პასუხი კი თანდათან იზრდება და ხშირად მე-14 დღეს ვლინდება.

qRT-PCR (რაოდენობრივი უკუტრანსკრიპტაზული პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქციის) ტექნოლოგიით სიმპტომების დაწყებიდან საშუალოდ 17 დღე, მაქსიმუმ 83 დღე, ზედა სასუნთქ გზებში ვირუსული SARS-CoV-2 RNA შეიძლება გამოვლინდეს. თუმცა qRT-PCR-ით RNA-ის აღმოჩენა აუცილებლობით გადამდებლობას არ ნიშნავს და PCR-დადებითი ზედა სასუნთქი გზებიდან მიღებული ვირუსული კულტურა დაავადების 9 დღის შემდეგ იშვიათად არის დადებითი. ეს შეესაბამება კონტაქტების კვლევებიდან მიღებულ ცოდნას გადაცემის შესახებ, რომ დაავადების პირველ კვირაში გადაცემის უნარი მაქსიმალურია და ამ პერიოდის შემდეგ გადაცემა დოკუმენტირებული არ არის. მძიმედ ავადმყოფ ან იმუნოდეფიციტურ პაციენტებს ვირუსის შედარებით ხანგრძლივი გამოყოფა, ზოგს კი RNA-ის პერიოდული გამოყოფა შეიძლება ჰქონდეს; თუმცა გამოვლენის ზღვართან ახლოს მყოფი დაბალი შედეგები შესაძლოა ინფექციურ ვირუსულ ნაწილაკებს არ ქმნიდეს. უსიმპტომო ადამიანებს ინფექციის გავრცელება შეუძლიათ, თუმცა მათი გადამდებლობის შედარებითი ხარისხი შეზღუდული ჩანს. მსუბუქი ნიშნების მქონე, ანუ პაუცისიმპტომური, და ჯერ სიმპტომების არმქონე პირები ზედა სასუნთქ გზებში კვლავ დიდი რაოდენობით ვირუსს ატარებენ, რაც SARS-CoV-2-ის სწრაფ და ადვილ გავრცელებას ხელს უწყობს. სიმპტომური და პრესიმპტომური გადაცემა — სიმპტომებისას და მათ დაწყებამდე 1 – 2 დღით ადრე — SARS-CoV-2-ის გავრცელებაში შესაძლოა უფრო დიდ როლს ასრულებდეს.

სოციალური დისტანციის, ტესტირების, კონტაქტების მოძიებისა და ინდივიდუალური იზოლაციის მსგავსი პრევენციული ზომების კომბინაცია Covid-19-თან ბრძოლის საფუძველია.

SARS-CoV-2-ის გადაცემის გზა და დინამიკა

სხვა კორონავირუსების მსგავსად, SARS-CoV-2-ის ძირითადი გადაცემის მექანიზმია ცხვირის, თვალის ან პირის ლორწოვანთან, ანუ ნოტიო ზედაპირებთან პირდაპირი ან არაპირდაპირი კონტაქტით ვირუსით ინფიცირებული სასუნთქი წვეთების მეშვეობით გადაცემა. სამიზნე მასპინძლის რეცეპტორები ძირითადად სასუნთქი გზების ეპითელურ, ანუ ამომფენ უჯრედებშია, მათ შორის ოროფარინქსში, ანუ შუა ხახასა და ზედა სასუნთქ გზებში. თვალისა და კუჭ-ნაწლავის სისტემებიც მგრძნობიარეა ინფექციისადმი და შესასვლელ კარიბჭედ შეიძლება იქცეს. წვეთოვანი გზის უკეთ გასაგებად იხილეთ ჩვენი შესაბამისი ვიდეო).

როგორც სხვაგანაც არის განმარტებული, გადაცემის რისკი დამოკიდებულია კონტაქტის სახეზე, გარემოზე, მასპინძლის მგრძნობელობასა და სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებზე. გავრცელების უმეტესობა ახლო კონტაქტის გზით ხდება — 15 წუთი, 2 მეტრის მანძილზე პირისპირ ყოფნა — განსაკუთრებით ოჯახებში, მეგობართა შეკრებებსა და შინამეურნეობებში. ოჯახური მეორეული შეტევის მაჩვენებელი, ანუ პირველად შემთხვევასთან კონტაქტის მქონე მგრძნობიარე ჯგუფში ინფიცირებულთა წილი, %4-დან %35-მდეა. ინფიცირებულთან ერთ ოთახში ძილი ან მისი მეუღლეობა რისკს ზრდის, ოჯახიდან განცალკევება კი რისკის შემცირებას უკავშირდება. მაღალი რისკის სხვა აქტივობებია მასთან ახლოს ჭამა, საკვების გაზიარება და ჯგუფურ აქტივობებში მონაწილეობა. ღია სივრცესთან შედარებით დახურულ გარემოში ინფექციის რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება. ხალხმრავალ, ცუდად განიავებულ შენობაში ხანგრძლივმა ყოფნამ ჰაერით გავრცელებას შეიძლება შეუწყოს ხელი, რაც 2 მეტრზე მეტი მანძილიდან გავრცელებასაც ნიშნავს.

SARS-CoV-2-ის გავრცელებაში განავლისა და ფომიტების, ანუ უსულო ზედაპირების გზით გადაცემის ხარისხი ჯერ უკეთ შესწავლას მოითხოვს. SARS-CoV-2-იც და SARS-CoV-1-იც გლუვ ზედაპირებზე, მაგალითად უჟანგავ ფოლადზე, პლასტმასასა და მინაზე, და დაბალ ტემპერატურასა და ტენიანობაში, მაგალითად კონდიცირებულ გარემოში, რამდენიმე დღე, 1-4 დღე, ცოცხლობს. ამიტომ დაბინძურებული ზედაპირებიდან დაუბანელი ხელებით თვალის, ცხვირისა და პირის ლორწოვანზე ინფექციის გადატანა შესაძლო გზაა. ეს განსაკუთრებით საერთო სივრცეების მქონე დაწესებულებებში შეიძლება მოხდეს გარემოს მეტი დაბინძურებისას. თუმცა SARS-CoV-1-იც და SARS-CoV-2-იც გავრცელებული დეზინფექტანტებით ადვილად ინაქტივირდება და ეს ზედაპირების გაწმენდისა და ხელების დაბანის შესაძლო მნიშვნელობას უსვამს ხაზს.

 SARS-CoV-2-ის RNA განავლის ნიმუშებში გამოვლინდა და RNA-ის გამოყოფა ხშირად სასუნთქი გზების ნიმუშებზე უფრო ხანგრძლივად გრძელდებოდა; თუმცა განავლიდან ვირუსის გამოყოფა იშვიათად მოხერხდა. გამოქვეყნებული არცერთი ანგარიში ფეკალურ-ორალურ გადაცემას არ აღწერდა. SARS-CoV-1-ის დროსაც უმეტეს შემთხვევაში ეს გზა არ იყო ნავარაუდევი, თუმცა ერთ უკონტროლო ეპიდემიას გაუმართავი საკანალიზაციო სისტემით მრავალბინიან შენობაში ვირუსის გავრცელებასა და ჰაერში მოხვედრას უკავშირებდნენ. SARS-CoV-2-ის მსგავსი გავრცელება დროთა განმავლობაში გაირკვევა.

როგორ იწვევს SARS-Cov-2 დაავადებას? პათოგენეზი — დაავადების განვითარების პროცესი

ვირუსის შეღწევა და სამიზნე უჯრედებთან ურთიერთქმედება

SARS-CoV-2 სამიზნე მასპინძელი უჯრედის ACE2 რეცეპტორს უკავშირდება. ფილტვის უჯრედებში მისი აქტიური გამრავლება და ორგანიზმში გავრცელება არასპეციფიკურ ნიშნებს იწვევს: ცხელებას, კუნთებისა და თავის ტკივილსა და სასუნთქ სიმპტომებს.

ექსპერიმენტულ ზაზუნის მოდელში ვირუსმა ყნოსვის ეპითელიუმის რეცეპტორული უჯრედები დროებით დააზიანა და ყნოსვის დარღვევა გამოიწვია. ამან შეიძლება ახსნას COVID-19-ის დროს ხშირი გემოსა და ყნოსვის დროებითი დაკარგვა (იხილეთ რატომ კარგავენ Covid-19 პაციენტები ყნოსვასა და გემოს? როდის აღდგება?).

სხვადასხვა ქსოვილში ACE2 რეცეპტორის განაწილებამ ინფექციის ადგილები და სიმპტომები შეიძლება ახსნას. მაგალითად ACE2 უხვადაა ნაწლავში, თირკმლის ენდოთელურ უჯრედებსა და სისხლძარღვების მსგავს სხვა ორგანოებში, რაც კუჭ-ნაწლავის ნიშნებსა და გულ-სისხლძარღვთა პრობლემებს შეიძლება ხსნიდეს. COVID-19-ით გარდაცვლილთა აუტოფსიისას ფილტვის, გულის, თირკმლისა და ღვიძლის პათოლოგიურმა შესწავლამ ენდოთელურ უჯრედებში ლიმფოციტების დაგროვებასთან დაკავშირებული ანთება, ღვიძლის უჯრედების ნეკროზი და მიოკარდიუმის ინფარქტი, ანუ გულის შეტევა გამოავლინა. ეს შედეგები აჩვენებს, რომ ვირუსი პირდაპირ მრავალ ორგანოზე მოქმედებს, როგორც SARS-CoV-1-ისა და influenza-ს, ანუ გრიპის დროს ხდება.

ბევრი რამ უცნობია. სასუნთქ გზებში პათოლოგიური ცვლილებები ან ენდოთელური დისფუნქცია უშუალო ვირუსული ინფექციის, ციტოკინების დისრეგულაციისა და კოაგულოპათიის, ანუ შედედების დარღვევის შედეგია თუ მრავალფაქტორულია? აქვს უშუალო ვირუსულ შეჭრას ან კოაგულოპათიას პირდაპირი წვლილი ზოგ იშემიურ გართულებაში, მაგალითად იშემიურ ინფარქტში? ამ და სხვა საკითხების გასარკვევად მეტი კვლევაა საჭირო.

იმუნური პასუხი SARS-CoV-2-ზე და დაავადების სპექტრი (სურათი 2)

ვირუსის შეღწევის შემდეგ პირველი იმუნური სისტემის პასუხია ვირუსისთვის სპეციფიკური T უჯრედების ინფექციის ადგილზე მიზიდვა. თუ ვირუსი ამ გზით განიდევნება, პაციენტი ინფექციის გავრცელების გარეშე გამოჯანმრთელდება; Covid-19-ით დაავადებულთა უმეტესობაში ეს ყველაზე გავრცელებული სცენარია.

მძიმე დაავადების მქონე პაციენტებში SARS-CoV-2 მასპინძლის არანორმალურ იმუნურ პასუხს იწვევს. მაგალითად, Covid-19-ით გარდაცვლილთა ფილტვის ქსოვილის სიკვდილის შემდგომი პათოლოგიური შესწავლა დაზიანების ანთებით ბუნებას ასახავს: ალვეოლური დაზიანება, ჰიალინის დაგროვება და ინტერსტიციული მონონუკლეარული ანთებითი ინფილტრატებით დამახასიათებელი მწვავე რესპირაციული დისტრესის სინდრომის (ARDS) ნიშნები. ეს ჰგავს მძიმე ახლო აღმოსავლეთის რესპირაციული სინდრომის (MERS) და მძიმე მწვავე რესპირაციული სინდრომის (SARS) ფილტვის პათოლოგიას. COVID-19-ის განმასხვავებელია სასუნთქ გზებში ფიბრინული ექსუდატის შემცველი ლორწოვანი საცობები, რაც ახალგაზრდებშიც კი COVID-19-ის სიმძიმეს შეიძლება ხსნიდეს. სავარაუდოდ, ამის მიზეზია ანთების ხელშემწყობი ციტოკინების ჭარბი წარმოება, რომლებიც ფილტვში გროვდება და საბოლოოდ ფილტვის ქსოვილს აზიანებს.

ზოგ პაციენტს ასევე უვითარდება სეპტიკური შოკი, მრავლობითი ორგანოს დისფუნქცია და სეფსისი აღენიშნება. მაგალითად, გულ-სისხლძარღვთა სისტემა უფრო მეტად COVID-19-ის ადრეულ ეტაპზე ზიანდება და ეს მაღალმგრძნობიარე ტროპონინისა და ნატრიურეზული პეპტიდების გამოყოფით ვლინდება. ფილტვის მცირე სისხლძარღვებში თრომბოციტულ-ფიბრინული თრომბიც აღინიშნება, რაც შედედების დარღვევის კლინიკურ მდგომარეობას ასახავს. ჩვეულებრივ ციტოკინები იმუნიტეტს, ანთებასა და ჰემატოპოეზს, ანუ სისხლის უჯრედების წარმოქმნას შუამავლობს და არეგულირებს; თუმცა ზოგ პაციენტში იმუნური რეაქციის გაძლიერებამ და სხვა ორგანოებში ციტოკინების დაგროვებამ ქსოვილის ფართო დაზიანება ან ციტოკინების გამოყოფის სინდრომი, ანუ ციტოკინური შტორმი შეიძლება გამოიწვიოს, რასაც კაპილარული გაჟონვა, თრომბები და ორგანოთა დისფუნქცია მოჰყვება.

რა მექანიზმები უდევს საფუძვლად Covid-19-ის მიერ გამოწვეულ პრობლემებს?

კლინიკურ შედეგებზე მოქმედებს პიროვნული ფაქტორები: ხანდაზმული ასაკი, მამრობითი სქესი და თანმხლები დაავადებები; ასევე ვირუსული ფაქტორები, მაგალითად დატვირთვის კინეტიკა, მასპინძლის იმუნური პასუხი და წინა სეზონურ კორონავირუსებთან კონტაქტით წარმოქმნილი პოტენციური ჯვარედინად რეაქტიული იმუნური მეხსიერება.

მძიმე დაავადების განვითარებასთან, ინტენსიურ განყოფილებაში მოთავსებასა და სიკვდილიანობასთან დაკავშირებული რისკფაქტორები

თანმხლები მდგომარეობები

• ხანდაზმული ასაკი
• ჰიპერტენზია
• გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები
• ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება
• დიაბეტი
• სიმსუქნე
• კიბო

კლინიკური ნიშნები

• უფრო მაღალი ცხელება (39 °C და მეტი)
• დასაშვებზე მეტად გამოხატული ქოშინი
• უფრო მაღალი qSOFA (წნევის დაქვეითების, ცნობიერების დარღვევისა და გახშირებული სუნთქვის შემფასებელი ქულათა სისტემა)

ლაბორატორიული მარკერები

• ნეიტროფილია / ლიმფოპენია
• მომატებული კაქტატი და ლაქტატდეჰიდროგენაზა
• მომატებული C რეაქტიული ცილა (CRP)
• მომატებული ფერიტინი
• მომატებული ACE2
• D-dimer> 1 μg / m2

აღწერილია იმუნურ პასუხში სქესთან დაკავშირებული განსხვავებები: მამაკაცებს ქალებთან შედარებით სისხლის პლაზმაში თანდაყოლილი იმუნიტეტის ციტოკინებისა და ქემოკინების უფრო მაღალი დონე აქვთ. სანაცვლოდ, ქალებში მამაკაცებთან შედარებით აშკარად უფრო ძლიერი T უჯრედული აქტივაცია არსებობს, ხოლო ასაკთან ერთად მამაკაცებში T უჯრედების აქტივაცია ქალებზე მეტად მცირდება. რადგან ხანდაზმულობა და მამრობითი სქესი თანმხლები დაავადებებისა და სიკვდილიანობის გაზრდილ რისკს უკავშირდება, ეს შედეგები მიანიშნებს, რომ ადაპტაციური (შეძენილი) იმუნური პასუხი, კლინიკური შედეგის განსაზღვრისთვის მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს.

ანთების ხელშემწყობი ციტოკინების მომატებული დონე ფილტვებში მძიმე პნევმონიასა და გაზრდილ დაბურული მინის ტიპის დაჩრდილვებს უკავშირდება. მძიმე და არამძიმე დაავადების მქონე ადამიანების შედარებისას ანთებითი ციტოკინებისა და ბიომარკერების პლაზმური კონცენტრაციების ზრდა აღინიშნა.

ახალი მტკიცებულებები ვირუსულ დინამიკას, დაავადების სიმძიმესა და შედეგს შორის კავშირს აჩვენებს. ისინი მიუთითებს იმუნური პასუხის სრული მახასიათებლების, დაავადების სიმძიმის, ვირუსული დატვირთვისა და IFN-a, IFN-y და TNF-a პასუხების კავშირზე. იმავე კვლევაში მრავალი ინტერფერონი, ციტოკინი და ქემოკინი ადრეულ ეტაპზე მომატებული იყო მძიმე დაავადებისა და მაღალი დატვირთვის მქონე პაციენტებში. ხანგრძლივი ვირუსული გამოყოფისა და სიმძიმის კავშირის გამო ეს influenza-ს, SARS-ისა და MERS-ის პათოგენეზს შეესაბამება.

კლინიკური შედეგების განსაზღვრაში იმუნური პასუხის მნიშვნელოვანი როლის გათვალისწინებით, იმუნური გზით გამოწვეული დაზიანების შესაზღუდი რამდენიმე იმუნოსუპრესიული მკურნალობა ამჟამად განვითარების სხვადასხვა ეტაპზეა. (ცხრილი 1)

რა მკურნალობებს იკვლევენ ამჟამად Covid-19-ისთვის?

ვირუსისადმი იმუნური პასუხი და მისი როლი დაცვაში

COVID-19 სხვადასხვა ვირუსული ცილის მიმართ ანტისხეულურ პასუხს იწვევს, თუმცა სეროლოგიურ დიაგნოსტიკაში ყველაზე ხშირად spike (S) ცილა და ნუკლეოკაფსიდი გამოიყენება. პირველ ოთხ დღეში შეიძლება მცირე რაოდენობით ანტისხეულები გამოვლინდეს, თუმცა პაციენტები მათ მუდმივად წარმოქმნიან და უმეტესობას ოთხი კვირის შემდეგ მკაფიოდ გამოვლენადი პასუხი აქვს. აღწერილია ვირუსის გამანეიტრალებელი ანტისხეულების ფართო სპექტრი და ახალი მონაცემებით ისინი სიმძიმეს შეიძლება უკავშირდებოდეს, თუმცა დროთა განმავლობაში მცირდება. ანტისხეულებისა და T უჯრედების პასუხის ხანგრძლივობა და დაცვა უფრო ხანგრძლივი დაკვირვებით უნდა განისაზღვროს. სხვა ადამიანის კორონავირუსებზე CD-4 T უჯრედული პასუხები თითქოს SARS-CoV-2-თან ჯვარედინ რეაქტიულობას აჩენს, თუმცა დაცვაში მათი როლი ჯერ გაურკვეველია.

უპასუხო კითხვები

SARS-CoV-2-ის დაავადების გამომწვევი მახასიათებლების უკეთ გაგებას COVID-19-ის მკურნალობის, ვაქცინებისა და დამხმარე მიდგომების განვითარებისთვის სასიცოცხლო მნიშვნელობა ექნება. მსუბუქი და მძიმე Covid-19-ის მქონეთა იმუნური პასუხის განსხვავების გასაგებად მეტი მონაცემია საჭირო. გამანეიტრალებელი ანტისხეულები ვირუსისგან დაცვის შესაძლო გასაღებია, თუმცა სხვა დამცავი ანტისხეულური მექანიზმებიც შეიძლება არსებობდეს. ასევე დასადგენია T უჯრედული იმუნიტეტის დამცავი როლი, ანტისხეულური და T უჯრედული პასუხების ხანგრძლივობა და დაცვის კორელატები. დამატებით გვჭირდება ოპტიმალური ტესტირების სისტემები და ტექნოლოგია ადრეული დიაგნოზისა და კლინიკური მართვის გასაგებად და მხარდასაჭერად. განსაკუთრებით ბავშვებში უკეთ შესასწავლია მწვავე დაავადებისა და მულტისისტემური ანთებითი დაავადების გრძელვადიანი შედეგები.

კითხვები შემდგომი კვლევებისთვის

• რა როლი აქვს ციტოკინურ შტორმს და როგორ მოქმედებს ის მკურნალობის, ვაქცინებისა და დამხმარე მიდგომების განვითარებაზე?
• რა არის დროის ფანჯარა, როდესაც პაციენტები ყველაზე მეტად გადამდები არიან?
• რატომ აქვს ზოგ პაციენტს მძიმე დაავადება, სხვებს კი, განსაკუთრებით ბავშვებს, მსუბუქი სიმპტომები ან საერთოდ უსიმპტომო მიმდინარეობა?
• რა განსაზღვრავს ჯანმრთელ, არასწორად ფუნქციონირებად ან უფუნქციო იმუნურ პასუხს და რომელია დაცვისა და სიმძიმის იმუნური კავშირების ამსახველი ბიომარკერები პაციენტთა ეფექტიანი ტრიაჟისთვის, ანუ მკურნალობის პრიორიტეტის შესაფასებლად?
• რა დამცავი როლი აქვს T უჯრედულ იმუნიტეტს, რამდენ ხანს გრძელდება ანტისხეულური და T უჯრედული პასუხები და როგორ განვსაზღვროთ დაცვის კორელატები?

ვინ არის Müge Çevik? მოკლე ბიოგრაფია

Müge Çevik სენტ-ენდრიუსის უნივერსიტეტის სამედიცინო სკოლის ინფექციებისა და გლობალური ჯანმრთელობის განყოფილებაში ექიმ-მეცნიერად მუშაობს. მისი კვლევები განვითარებად ქვეყნებში HIV-ს, ვირუსულ ჰეპატიტს, ახალაღმოცენებულ და ტროპიკულ ინფექციებს ეხება. ცნობილი აკადემიური მოღვაწე, ასისტენტ-პროფესორი დოქტორი Müge Çevik Covid-19 პანდემიის დროს წინა ხაზზე მუშაობის გარდა შოტლანდიის მთავარი ექიმის ოფისსა და ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციას კონსულტაციას უწევდა.

ადრეული ცხოვრება და სამედიცინო განათლება

Müge Çevik-მა მედიცინა ეგეოსის უნივერსიტეტის სამედიცინო სკოლაში შეისწავლა. სტუდენტობისას სქესობრივი ჯანმრთელობის პროექტებსა და ახალგაზრდულ ორგანიზაციებში მონაწილეობდა. ის სამედიცინო სტუდენტთა ასოციაციების საერთაშორისო ფედერაციის რეპროდუქციული ჯანმრთელობის კომიტეტის აღმასრულებელ კომიტეტში მუშაობდა. ამ პოზიციაზე თანამშრომლობდა გაეროს მოსახლეობის ფონდთან (UNFPA), UNAIDS-სა და MTV-სთან. UNFPA-სთან ერთად განახორციელა სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლებების საერთაშორისო თანატოლთა განათლების პროგრამა. ჯანდაცვის გარემოში HIV-თან დაკავშირებული სტიგმის შესასწავლად აშშ-ის საელჩოს ახალგაზრდობის გაძლიერების გრანტებიდან დაფინანსება მიიღო.

დოქტორი Çevik სამედიცინო განათლების პერიოდში საერთაშორისო თანატოლთა განათლების პროგრამებს ხელმძღვანელობს.

სამაგისტრო განათლებისთვის ლონდონში გადავიდა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მაგისტრის ხარისხი London School of Hygiene & Tropical Medicine-სა და University College London-ში მიიღო. მისი კვლევა HIV-სა და სხვა სქესობრივი გზით გადამდებ ინფექციებს ეხებოდა. ნაშრომებს მხარს უჭერდა Rotary International-ის საერთაშორისო სამაგისტრო სტიპენდია, რომელიც ყოველწლიურად მსოფლიოს გამორჩეულ ლიდერებს ენიჭება. კლინიკურ მკვლევრად დაინიშნა Chelsea-სა და Westminster-ის საავადმყოფოებში, სადაც შინაგანი მედიცინის სპეციალიზაცია დაასრულა. დოქტორის ხარისხი სენტ-ენდრიუსის უნივერსიტეტში მიიღო.

კვლევის სფეროები და კარიერა

დოქტორი Çevik 2016 წელს შოტლანდიაში გადავიდა და NHS Lothian-ს ინფექციური დაავადებების უფროს სპეციალისტ ექიმად შეუერთდა. მისი კვლევები HIV-სა და ტუბერკულოზს ეხება. ამ დაავადებების ეპიდემიოლოგია სამხრეთ აფრიკაში, უგანდაში, ზიმბაბვესა და ტანზანიაში შეისწავლა. ის ხელმძღვანელობს მე-3 ფაზის კლინიკურ კვლევას წამალგამძლე ტუბერკულოზის მქონე პაციენტებში მკურნალობის დროის შესამცირებლად. 2020 წელს მიიღო შოტლანდიის მთავარი მეცნიერის ოფისის მხარდაჭერილი კლინიკური აკადემიური მომზადების სტიპენდია კამპალაში ტუბერკულოზის მკურნალობაზე სუსტი პასუხის საფუძვლად არსებული ბიოლოგიური მექანიზმების დასადგენად.

ლიდერობა COVID-19 ეპიდემიის დროს

COVID-19 ეპიდემიისას Çevik შოტლანდიის მთავარი ექიმის ოფისსა და ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციას კონსულტაციას უწევდა. ამ სამუშაოს ფარგლებში კორონავირუსული დაავადების შესახებ დეზინფორმაციის მართვაზე მუშაობს. პანდემიის განმავლობაში საზოგადოებას დაავადების შესახებ ექსპერტულ კომენტარებს აძლევდა.

Çevik კორონავირუსის კვლევების შესახებ საზოგადოების ინფორმირებისთვის Twitter-ს იყენებდა (იხილეთ Twitter-ის პროფილი). 2020 წლის მაისისთვის მან დაადასტურა, რომ გადაცემა ხშირად ახლო კონტაქტის შემდეგ და დახურულ სივრცეებში ხდება: სახლებში, ოჯახურ შეხვედრებზე, რესტორნებსა და ოფისების მსგავს ურთიერთდაკავშირებულ გარემოში. SARS-CoV-2-ის გადაცემის დინამიკის უკეთ გასაგებად უფრო ყოვლისმომცველ კონტაქტების მოძიების მონაცემებს ითხოვდა. Colin McCowan-თან ერთად შოტლანდიაში SARS-CoV-2-ის ოჯახურ გადაცემას იკვლევდა.

Çevik საერთაშორისო მძიმე მწვავე რესპირაციული და ახალაღმოცენებული ინფექციების კონსორციუმთან (ISARIC) თანამშრომლობით კორონავირუსული დაავადების კლინიკური კვლევების განვითარებად ქვეყნებში გადატანას ცდილობდა. ექიმებისთვის შექმნა სახელმძღვანელოების სერია, რომელიც SARS-CoV-2-ზე რეაგირებას აღწერს. ISARIC-ის სამუშაოს ფარგლებში პაციენტთა მძიმე დაავადების რისკფაქტორები განსაზღვრა. კონსორციუმთან თანამშრომლობს სწრაფ სამეცნიერო მიმოხილვებზე, რომლებმაც სახელმწიფო პოლიტიკის ინფორმირება შეიძლება უზრუნველყოს.

აკადემიური საქმიანობა

Çevik Clinical Microbiology and Infection ჟურნალის ასოცირებული რედაქტორია. მუშაობს კლინიკური მიკრობიოლოგიისა და ინფექციური დაავადებების ევროპის საზოგადოების (ESCMID) მმართველ კომიტეტში და ხელმძღვანელობს Erasmus-ის პროექტს სამედიცინო განათლებაში ინფექციური დაავადებების სწავლების დანერგვისთვის. Scottish Microbiology & Virology Network-ისა და British HIV Association-ის აღმასრულებელ კომიტეტებშიც მუშაობს.

აკადემიურ კვლევებთან ერთად Çevik-ს აინტერესებს მეცნიერების კომუნიკაცია და ის, თუ როგორ შეუძლიათ ექიმებს სოციალური მედიის საუკეთესოდ გამოყენება კვლევების გასავრცელებლად. მეცნიერებისა და ექიმების Twitter-ის გამოყენების გასაგებად სოციალური ქსელის ანალიზს მიმართა. მეცნიერების კომუნიკაციისადმი ინტერესმა BHIVA-ს სოციალური მედიის სტრატეგიის შემუშავებამდე მიიყვანა.

ვულოცავთ დოქტორ Müge Çevik-ს, რომელიც ჩვენი ქვეყნის სამეცნიერო სიამაყეა და რომლის საქმიანობასაც ყურადღებით ვადევნებთ თვალს.

*

დამატებითი საკითხავი

აქ, თემასთან მჭიდრო კავშირის გამო, გვსურს ბოლო პერიოდის 2 სხვადასხვა კვლევის შედეგები შევაჯამოთ:

• სექტემბერში გამოქვეყნებულ იტალიურ კვლევაში მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ უცნობი მიზეზებით COVID-19-ით ჰოსპიტალიზებული და შემდეგ გაწერილი დაახლოებით ყოველი 6 ადამიანიდან ერთს, სულ მცირე 2 კვირის შემდეგ PCR ტესტი დადებითი უხდებოდა. ყელის ტკივილი და რინიტი ანუ ცხვირის ანთება, ტესტის განმეორებით დადებითობასთან დაკავშირებული ერთადერთი ნიშნები იყო. კვლევის წამყვანმა ავტორმა, დოქტორ Francesco Landi-მ თქვა: „განსაკუთრებით იმ პაციენტებს, რომლებსაც სასუნთქი სიმპტომები უგრძელდებოდათ, ახალი დადებითი ტესტის უფრო მაღალი ალბათობა ჰქონდათ“ — თქვა მან.

• SARS-CoV-2-ის გავრცელებულმა მუტაციამ შესაძლოა COVID-19 უფრო გადამდები გახადა. 30 ოქტომბერს mBio ჟურნალში გამოქვეყნებული სტატიაში წარმოდგენილი ახალი მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ SARS-CoV-2-ის შტამების უმეტესობას კონკრეტული მუტაცია აქვს, რომელიც მათ უფრო გადამდებს ხდის. პანდემიის დასაწყისში არსებული შტამების მრავალფეროვნების საპირისპიროდ, ამჟამად მოცირკულირე SARS-CoV-2 შტამების %99.9 spike ცილაზე D614G მუტაციას შეიცავს. D614G შტამით ინფიცირებულ ადამიანებს დიაგნოზისას ცხვირ-ხახაში უფრო მაღალი ვირუსული დატვირთვაც აქვთ. ეს მთლიანად ცუდი ამბავი არ არის: ერთწერტილოვანი მუტაცია უფრო მძიმე COVID-19 კლინიკას არ უკავშირდება. ასევე მოსალოდნელი არ არის, რომ ის შემუშავების პროცესში მყოფ ანტისხეულების კოქტეილებს, მცირე მოლეკულების თერაპიებს ან რომელიმე ვაქცინის ეფექტიანობას შეუშლის ხელს.

დაკავშირებული თემები

• Covid-19-ის მიმდინარე სტატისტიკა მსოფლიოში და თურქეთში
• კორონავირუსის შესახებ უახლესი ამბები და სამეცნიერო მიღწევები