Palliativ qulluğa ehtiyacı olanların yalnız %10-u bu xidməti alır

Tibbdə xəstəlikləri ümumən 2 sinifdə araşdırırıq: yoluxucu xəstəliklər və yoluxucu olmayan xəstəliklər. Hazırda mübarizə apardığımız COVID-19 pandemiyasının səbəbi yoluxucu mikroorqanizm olan yeni koronavirusdur. Viruslar kimi bakteriya və göbələklər də ildə çoxsaylı ölüm yaradır. Bununla belə, bütün ölümlərin %80 qədərini yoluxucu olmayan xəstəliklər təşkil edir. İlk sıralarda xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri, piylənmə, diabet, demensiya və xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH) dayanır.

Qlobal əhali yaşlandıqca bu xəstəliklərin yükü artır və dünyada palliativ qulluğa təcili və qarşılanmamış ehtiyac var.

Palliativ qulluq, ağır və/və ya irəliləyən xəstəlikli insanlara və yaxınlarına diaqnozdan bütün gediş boyunca verilən, həyat keyfiyyətini artırıb şikayətləri azaltmağı hədəfləyən müalicələrdir. “Dəstəkləyici müalicə” də adlandırılır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) ehtiyacı olanların yalnız %10-unun bu qulluğu aldığını bildirir.

ÜST 56,8 milyondan çox insanın ehtiyacı olduğunu hesablayır. Onların çoxu (%78) aşağı və orta gəlirli ölkələrdə yaşayır.

ÜST keyfiyyətli palliativ qulluğa çıxışı artırmaq üçün “təcili və əlaqələndirilmiş fəaliyyət” çağırışı edir. Bu məqsədlə iki yeni hesabat dərc edib. Məqsəd ölkələrə palliativ qulluğun inkişafını qiymətləndirməkdə və keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqda kömək etməkdir.

Hər il 25 milyon insan tibbi baxımdan yetərli rahatlama olmadan ölür 

Mövzunun təcililiyi The Lancet jurnalının 2017 hesabatında vurğulanıb. Bu, mütəxəssislərin xəstəlik və zədələrlə bağlı ağır iztirabın miqyası və nəticədə palliativ qulluqla ağrının aradan qaldırılmasına ehtiyac barədə dünya üzrə hesablamalar apardığı ilk tədqiqat idi.

The Lancet hesabatına görə hər il 25,5 milyondan çox insan ağır fiziki və psixoloji iztirabları yetərincə yüngülləşdirilmədən ölür.

Tədqiqatçılar opioidlərin (narkotik ağrıkəsicilərin) uyğun tibbi istifadəsi barədə qərəz və yanlış məlumata əsaslanan “opiofobiya” daxil olmaqla ağrıkəsici və palliativ qulluğa bir sıra maneələr müəyyənləşdiriblər.

Həmçinin tibbin “böyük ölçüdə” müalicə və ömrü uzatmağa yönəlib ölümə yaxın pasiyentlərdə qulluq və həyat keyfiyyətini nəzərdən qaçırmasını problem saydılar.

Dünyanın bir çox yerində morfinə çıxışın olmaması yetərsiz ağrı nəzarətindəböyük rol oynayır. Mürəkkəb bürokratik problemlər ola bilər. Məsələn, Saharadan cənubdakı Afrikada morfin qaydaları üzündən pasiyentlər polis qeydiyyatı üçün onlarla mil getməlidir. Türkiyədə morfin və digər opioidlərə çıxış problemi yoxdur, lakin düzgün istifadə ilə təhlükəsiz olan bu dərmanlara ciddi qərəz var.

Yeni ÜST hesabatları – ölçmədiyinizi idarə edə bilməzsiniz

Birinci hesabat palliativ qulluğun inkişafını ölçmək və klinik qərarları etibarlı məlumatla dəstəkləmək üçün “tətbiq edilə bilən göstəricilər toplusu” (a set of actionable indicators) barədə qlobal razılığa çağırır.

Model optimal palliativ qulluq üçün vacib olan 6 tərkib hissəsini vurğulayır:

1. güclü palliativ qulluq siyasətləri;
2. əsas palliativ dərmanların istifadəsi;
3. inteqrə səhiyyə xidmətlərində palliativ qulluğun təmin edilməsi;
4. səhiyyə işçiləri və könüllülərə qulluq göstərilməsi üzrə təhsil və təlim;
5. insanların və icmaların gücləndirilməsi; və
6. palliativ qulluq tədqiqatları.

Konseptual modellə tədqiqatçılar 18 göstərici sadalayıb. Hər ölkə bunları fərdi ehtiyaclarına uyğun istifadə edə bilər.

İki alt dəst hazırlanıb. Birincisi ölkədaxili ölçmə və qlobal müqayisə üçün vacib 10 əsas göstəricidən ibarətdir.

İkincisi strateji göstəricilərdir. Doqquz göstərici inkişafın başlanğıcındakı ölkələrdə ən uyğun və vacib sayılır.

İkinci hesabat “dəstək siyasəti, strategiya və tətbiq üçün praktik yanaşma və resurslara” yönəlir. Müəlliflər proqram və xidmətlər üçün praktik strategiya, siyasət və planlamanı müzakirə edir, ÜST resurslarını vurğulayırlar.

Qulluğun göstərildiyi yerdə keyfiyyətli palliativ xidmət evdə göstərilən qulluqla əlaqəli olaraq inkişaf etdirilib davamlı saxlanıla bilər; yaxşılaşdırma səyləri üçün məlumat toplamaq və istifadə etmək mümkündür.