Pis miras genetik risk, sağlam həyat tərzinə uyğunlaşma və ürək damarlarının tıxanması

Həm genetik, həm də həyat tərzi amilləri dünyada aparıcı ölüm səbəbi və mürəkkəb pozuntu olan koronar arteriya xəstəliyinin iki mühüm səbəbidir. Koronar arteriyalar ürəyi qidalandıran damarlardır və onların tıxanma riskində ailəvi meylliliyin əhəmiyyəti ilk dəfə 1938-ci ildə təsvir edilmişdir.

2007-ci ildən bəri genom miqyaslı əlaqə təhlilləri (genomewide association analyses) ilə koronar arteriya xəstəliyi riski ilə əlaqəli 50-dən çox müstəqil gen sahəsi (lokus) müəyyən edilmişdir. Bu riskli genlər təhlil edilərək hesablandıqda ürəyi qidalandıran koronar damarların gələcəkdə tıxanma ehtimalı hesablanmağa çalışılır. Vurğulamaq vacibdir ki, ürək-damar xəstəlikləri üçün genetik testlər hələ klinikalarda fəal istifadə olunmağa başlanmayıb. Effektiv genetik testlər bu xəstəliklərlə əlaqəli genlərin böyük ölçüdə müəyyən edilməsi ilə mümkün olacaq. Bu gün fəal istifadə etdiyimiz ürək-damar xəstəlikləri risk hesablaması “yaş, sistolik qan təzyiqi, cinsiyyət və xolesterin səviyyələri” ilə aparılır.

Çoxsaylı sübutlar sağlam həyat tərzinə əməl edənlərdə kardiovaskulyar hadisələr adlandırdığımız infarkt və iflic göstəricilərinin aydın daha az olduğunu göstərmişdir.

Tədqiqatda sağlam həyat tərzi dedikdə nə nəzərdə tutulur?

1. Tütün və tütün məhsulu istifadə etməmək
2. Piylənmənin olmaması,
3. Müntəzəm fiziki fəaliyyət və
4. Sağlam pəhrizlə qidalanmaq

Sağlam həyat tərzi davranışlarının inkişaf etdirilməsi bütün cəmiyyətdə ürək-damar sağlamlığını yaxşılaşdırmaq üçün mövcud strategiyanın əsasını təşkil edir.

- Əlaqəli mövzu: Ürək-damar xəstəliyi nədir? Risk amilləri nələrdir?

Ailə tarixçəsi koronar arteriya xəstəliklərinin əsas risk amillərindəndir. Hətta bu barədə çox təsirli söz var: “Ən pis miras ailədən keçən ürək-damar xəstəliyi mirasıdır.” Yəni bəzi xərçəng növlərində irsilik olduğu kimi (bütün xərçənglərin təxminən %10-u), ürək-damar xəstəlikləri də təəssüf ki, ana və atadan uşaqlara genetik miras kimi keçə bilər.

Lakin genetik risk sağlam həyat tərzi ilə azaldıla bilər NEJM adlı nüfuzlu tibb jurnalında 2016-cı ilin noyabrında bu mövzuda olduqca geniş tədqiqatın nəticələri dərc edilmişdir. Ümumilikdə 55685 insanın daxil edildiyi tədqiqatda əvvəlcə həm genetik amillərin, həm də sağlam həyat tərzinə uyğunlaşmanın ateroskleroz adlanan damar tıxanması üçün bir-birindən müstəqil iki risk amili olub-olmadığı sınanmışdır. Sonra yüksək genetik risk daşıyan iştirakçılarda sağlam həyat tərzinin koronar arteriya xəstəliyi riskinin azalması ilə nə qədər əlaqəli olduğu müəyyən edilmişdir.

Tədqiqatın nəticələri:

• Yüksək genetik riskli şəxslərdə koronar hadisələr % 91 daha çox olmuşdur.
• Sağlam həyat tərzi üçün yuxarıda sadaladığımız dörd xüsusiyyətdən ən azı üçünə malik olanlarda genetik riskdən asılı olmayaraq koronar hadisələr aydın daha az idi.
• Yüksək genetik riskli şəxslərdə sağlam həyat tərzi koronar hadisə riskini yarıya yaxın (%46) azaldır.

Nəticə olaraq, genetik və həyat tərzi amilləri müstəqil şəkildə koronar arteriya xəstəliyinə meylliliklə əlaqələndirilmişdir. Daha diqqətçəkəni, dəyişdirilə bilməyən risk amili olan ailə tarixçəsinə malik şəxslərin ürək-damar xəstəliyi riski sağlam həyat tərzi ilə % 50 azaldıla bilər.

Əlaqəli mövzu:

- Xərçəng, diabet və ürək-damar xəstəliklərinə cavabdeh əsas səbəblərin ortaq olduğunu bilirdinizmi?