Qalxanabənzər vəzi biopsiyası nədir? Hansı düyünlər biopsiya edilməlidir?

Qalxanabənzər vəzi boynun aşağı yarısında nəfəs borusu ilə dəri arasında yerləşən kəpənəkşəkilli ifrazat vəzisidir. Bütün toxuma və orqanların düzgün işləməsində əsas rol oynayan tiroid hormonları burada istehsal, saxlanma və ifraz olunur. Enerji ehtiyatlarından səmərəli istifadə, bədən temperaturuna nəzarət və əzələlərin düzgün işinin koordinasiyası da bu hormonların vəzifələridir.

Aşağıda qalxanabənzər vəzinin funksiyaları ümumiləşdirilib:

Tiroid funksiya pozuntusu daha çox erkən yaşlarda görülür və xüsusilə qadınlarda çox yayılıb. Hipotiroidizm vəzinin zəif, hipertiroidizm isə həddindən artıq işləməsidir. Tiroid xəstələrinin çoxu eutiroiddir (vəzi normal işləyir).

Tiroid xəstəliklərində ilk hansı testlər istənilir?

• Tiroid xəstəliklərinin skrininqi üçün TSH çox vaxt kifayətdir. Çox həssas testdir. Birincili hipotiroidizm və hipertiroidizmi istisna etməkdə %99 mənfi proqnostik dəyərə malikdir (yəni mənfi testdə xəstəliyi istisna etmə gücü). İzləmədə qiymətlidir.
• Bunlardan başqa tiroid xəstəliyinə klinik şübhə varsa T3 və T4 istənilə bilər.
• Autoimmun tiroid xəstəliyinə şübhədə anti-TPO və anti-TG istəmək uyğundur.

Aşağıdakı cədvəl tiroid funksiya pozuntularının hormon ölçmələrinə görə necə şərh edilməsinə dair fikir verə bilər:

Qalxanabənzər vəzi düyünü nədir?

Tiroid düyünləri vəzinin daxilində yaranan, ətraf toxumadan sıxlığı fərqlənən, dairəvi-oval törəmələrdir.

Tiroid düyünləri cəmiyyətdə nisbətən yayılıb, qadınlarda daha çox görülür. Bir insanda bir, digərində çoxlu düyün yarana bilər. Düyünlər zobda (vəzin geniş böyüməsi) olduğu kimi qidalanmada yod çatışmazlığından yarana bilər.

Tiroid düyününün əlamətləri hansılardır?

• Düyünlər əsasən başqa səbəblə müayinədə həkimin əllə yoxlaması, boyun ultrasəsi və ya kompüter tomoqrafiyası zamanı təsadüfən aşkarlanır.
• Adətən böyümədikcə və ya əlamət vermədikcə fərq edilmir.
• Böyüdükdə xəstə və ya yaxınları boyunda şişlik kimi fərq edə bilər.
• Sürətlə böyüyən düyünlər udma çətinliyi və ya udduqdan sonra ağrı, tənəffüs çətinliyi və səs tutulması yarada bilər.

Tiroid düyünü üçün boynun öz-özünə yoxlanması

Amerika Klinik Endokrinoloqlar Assosiasiyası (American Association of Clinical Endocrinologists - AACE) mümkün tiroid böyüməsini fərq etmək üçün hamıya “boyun yoxlaması” tövsiyə edir. Lakin insan səhvi və fərdi boyun quruluşu fərqləri (məsələn, əzələli boyun böyümüş vəzi gizlədə bilər) səbəbindən yetərsiz ola bilər. Özünü yoxlama heç vaxt həkimin əllə müayinəsi və/və ya ultrasəslə spesifik diaqnozunu əvəz etmir.

Tiroid düyünü diaqnozunda ən yayılmış üsul: USG

Düyünün ölçüsü, quruluşu və xarakteri ultrasəs (USG) ilə müəyyənləşir. Bu müayinə tam ağrısız və zərərsizdir. Digər üsullar incə iynə biopsiyası və daha nadir sintiqrafiyadır.

İncə İynə Aspirasiya Biopsiyası (İİAB)

Tiroid düyününün incə iynə biopsiyası ciddi ağrısı və yan təsiri olmayan etibarlı müayinədir. Düyünün xoşxassəli və ya bədxassəli (xərçəng) olmasını demək olar qəti göstərir. Düyün xərçənglidirsə biopsiya yayılmasına səbəb olmur. Əməliyyat düşünülsə belə cərrahın nəyi əməliyyat etdiyini bilməsi və düzgün yanaşma üçün biopsiya vacibdir.

Tiroid xərçəngi nədir? Diaqnozu necə qoyulur?

Son 20 ildə tezliyi artan tiroid xərçəngiinkişaf etmiş ölkələrdə daha çox görülür.

2020 Türkiyə Xərçəng Statistikasıüzrə ölkəmizdə 2020-də 13.682 tiroid xərçəngi diaqnozu qoyulub və ən çox görülən 4-cü xərçəng olub. Həmin il 795 həyat itkisi qeydə alınıb.

Tiroid xərçəngi adətən müalicə edilə bilir; əməliyyat və lazım olduqda radioaktiv müalicə ilə tam sağaldıla bilər. Xəstənin yaşı, xərçəngin növü, ölçüsü və yayılma meylini müəyyən edən patoloji tipinə görə təsnif edilir. Dörd əsas növü var:

1. Papillyar tiroid xərçəngi: Ən yayılmış növdür, halların % 80-90-na səbəb olur. Yavaş böyüyür, uzaq metastazdançox boyun limfa düyünlərinə yayılmağa meyillidir.
2. Follikulyar tiroid xərçəngi: Bütün tiroid xərçənglərinin %5-10-nu təşkil edir. Yavaş böyüyür, limfa düyünlərinə, qanla sümüklər və ağciyərlər daxil uzaq toxumalara metastaz verə bilər.
3. Medullyar tiroid xərçəngi: Halların təxminən %2-nə səbəb olur. Yavaş böyüyür. %25-i irsi ötürülmə ilə yaranır. Belə xəstədə bütün ailənin genetik skrininqi çox vacibdir. Adətən qeyri-normal yüksək kalsitoninlə üzə çıxır.
4. Anaplastik tiroid xərçəngi: Ən nadir növdür, halların < %2-nə səbəb olur. Sürətlə böyüyüb yayılan şişdir, müalicəsi çətindir.

Tiroid xərçəngi adətən əlamətsiz kütlə və ya düyün şəklində inkişaf edir. Diaqnoz düyün və ya kütlənin tiroid biopsiyası ilə qoyulur.

Tiroid biopsiyası kimə, nə vaxt edilməlidir?

Düyünlərin çoxu aydın böyümə meyli göstərmir, müalicə tələb etmir. Növ və ölçüsünə görə müntəzəm izləmək yetərlidir. Bəziləri daha yaxın izlənməli, hətta ultrasəs görünüşünə görə xoşxassəli-bədxassəli (xərçəng) ayrımı üçün biopsiya edilməlidir.

Amerika Radiologiya Kollecinin (ACR) Tiroid Görüntüləmə, Hesabat və Məlumat Sistemi (TI-RADS) təlimatları dünya radiologiya klinikalarında geniş istifadə edilir.

ACR TI-RADS düyünlərə 5 xüsusiyyət əsasında bal verir:

1. tərkib
2. exogenlik
3. forma
4. kənar
5. exogen fokus

Bu ballara görə düyünlər

• xoşxassəli
• şübhəsiz
• az şübhəli
• orta
• çox şübhəli kimi təsnif olunur.

Xoşxassəli və ya şübhəsiz düyünlər biopsiya tələb etmir, digərlərində ölçüdən asılı biopsiya və ya təkrar ultrasəs lazım ola bilər.

Ultrasəsə görə 5 görünüş və 5 risk kateqoriyası

ACR TI-RADS ilə düyünlər ultrasəs görünüşünə görə beş kateqoriyada ballanır:

1. Tərkib (məzmun): Kistik törəmədə 0 bal ilə bərk törəmədə 2 bal arasında.
2. Exogenlik: Anexogen (normal toxuma ilə oxşar parlaqlıqda) görüntüdə 0 bal, çox hipoexogen (tünd) görüntüdə 3 bal.
3. Forma: Eni hündürlüyündən böyükdürsə 0 bal, hündürlüyü enindən çoxdursa 3 bal.
4. Kənar: Hamar olduqda 0 baldan tiroidxarici genişlənmədə (qeyri-müntəzəm) 3 bala qədər
5. Exogen fokuslar: Düyündə fərqli parlaqlıqda nöqtələr yoxdursa 0 baldan nöqtəvi exogen fokuslar üçün 3 bala qədər.

Tiroid düyünü neçə cm olduqda təhlükəlidir? Nə vaxt biopsiya edilməli?

Hansı düyünün biopsiyasına yalnız ölçü ilə qərar verilmir; yuxarıdakı amillərlə birlikdə qiymətləndirilir. Bununla belə şübhə dərəcəsinə görə ölçü vacibdir.

Ümumi ballara görə düyünlər xərçəng üçün 5 şübhə kateqoriyasına ayrılır:

• 0 bal, xoşxassəli: İncə iynə aspirasiya biopsiyasına (İİAB) ehtiyac yoxdur.
• 2 bal, şübhəsiz: (İİAB) lazım deyil.
• 3 bal, az şübhəli: ≥ 2,5 cm olduqda İİAB edin; ≥ 1,5 cm olduqda izləyin.
• 4–6 bal, orta dərəcədə şübhəli: ≥ 1,5 cm olduqda İİAB; ≥ 1 cm olduqda izləyin.
• ≥ 7 bal, çox şübhəli: ≥ 1 cm olduqda İİAB; ≥ 0,5 cm olduqda izləyin.

İİAB meyarlarına çatmayacaq qədər kiçik və orta şübhəli düyünlərdə 1, 3 və 5-ci ildə görüntüləmə tövsiyə edilir. Çox şübhəli düyünlər isə illik izlənməli və 5 ilədək müntəzəm illik izləmələr davam etməlidir.

Hansı düyünün biopsiyası planlaşdırılmalı?

Gözləniləndən fərqli olaraq tiroid biopsiyası ən böyük düyündən alınmır. Düzgün biopsiya nümunəsi ümumi ballara görə ən şübhəli görünən bir və ya ən çox iki düyündən alınmalıdır. Üç və daha çox düyünün eyni vaxtda biopsiyası çox fayda vermir, əlavə risklər də daşıya bilər.

Nəticə

Tiroid düyünləri cəmiyyətdə xüsusilə 60 yaşdan aşağılarda tez-tez görülür. Əvvəlcə hər düyünün xərçəngə çevrilməyəcəyi bilinməlidir. Əlamətsiz tapılan çox düyünün izləməsində də tövsiyə edildiyi kimi hamısının biopsiyası düzgün deyil. Aşağı riskli düyünlər biopsiyasız ultrasəslə aktiv müşahidədə (“diqqətli gözləmə”) izlənməlidir. Quruluşca aşağı riskli düyün 2,5 cm və daha böyükdürsə biopsiya uyğundur. Orta riskli düyün 1.5 cm və yuxarı, yüksək şübhəli düyün isə 1 cm və daha böyükdürsə biopsiya tövsiyə olunur. Şübhəli düyünlərdə müntəzəm həkim ziyarəti və tövsiyə edilən ultrasəsləri tamamlamaq xərçəngləşməni erkən aşkarlamaq üçün vacibdir.

Aşağıda tiroid düyünlərinin diaqnozunda qızıl standart USG tapıntılarına dair vizual tədris təqdimatı var.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin