Qaşınma xərçəng əlamətidirmi?

Qaşınma çox vaxt sadə səbəblərlə bağlı yaranan şikayətdir. O, allergiya və ya dərmanın yan təsiri nəticəsində yarana bildiyi kimi, bəzən altda yatan başqa xəstəliyin əlaməti də ola bilər. Bəs xroniki qaşınma yaşadıqda ağlımıza xərçəng ehtimalı gəlməlidirmi? Adətən təşvişə düşməzdən əvvəl qaşınmanın daha yayılmış səbəblərinə diqqət yetirmək lazımdır. İlkin olaraq yeni istifadə olunan dərman, qida və yuyucu vasitə kimi allergiya yarada biləcək amilləri dayandırmaq və müşahidə etmək tövsiyə olunur. Qaşınma davam edərsə, dermatoloqa müraciət edərək dəri müayinəsi və bəzi qan analizləri ilə onun allergik səbəbinin olub-olmadığı araşdırılmalıdır.

Qaşınmaya səbəb ola biləcək hallar

Qaşınmanın bir çox müxtəlif səbəbi ola bilər. Onlardan bəziləri bunlardır:

• Quru dəri: Dərinin quruması, xüsusilə qış aylarında və ya tez-tez çimməklə əlaqədar olaraq, qaşınmanın yayılmış səbəbidir.
• Sarılıq: Qaraciyər və ya öd yolu problemləri ilə bağlı sarılıq (dərinin və göz ağlarının saralması) qaşınmaya səbəb ola bilər.
• Allergiya: Qida, toz, çiçək tozu, heyvan tükü və ya yuyucu vasitə kimi maddələrə allergik reaksiyalar dəridə qaşınma yarada bilər.
• İnfeksiyalar: Göbələk infeksiyaları, qoturluq kimi parazitlər və ya digər dəri infeksiyaları güclü qaşınmaya səbəb ola bilər.
• Xərçəng: Nadir olsa da, bəzi xərçəng növləri sistemik (bütün bədənə təsir edən) qaşınmaya səbəb ola bilər.
• Xərçəng müalicələri: Kimyaterapiya kimi xərçəng müalicələri və istifadə edilən bəzi dərmanlar qaşınma yarada bilər (təfərrüatlar aşağıda araşdırılacaq).

Göründüyü kimi, qaşınmanın çox vaxt xərçəngdən başqa bir çox səbəbi var. Bəs hər qaşınma xərçəng əlamətidirmi? Əlbəttə, xeyr; lakin aşağıda xüsusilə xərçəng və qaşınma əlaqəsini anlamaq üçün bəzi halları nəzərdən keçirəcəyik.

Qaşınma xərçəng əlaməti ola bilərmi?

Ümumiyyətlə, dəridən qaynaqlanan qaşınmalar lokal olur (müəyyən nahiyə ilə məhdudlaşır) və bütün bədənə yayılmır. Sistemik qaşınma adlandırdığımız, bədənin hər yerində hiss olunan yayılmış qaşınma isə daha nadirdir və bəzən altda yatan ciddi vəziyyətə işarə edə bilər. Qaşınma hallarının əksəriyyəti xərçənglə əlaqəli olmasa da, bəzi xərçəng növlərinin bədəndə yayılmış qaşınmaya səbəb ola bildiyi məlumdur. Həmçinin xərçəngdən qaynaqlanan qaşınma zamanı yorğunluq, gecə tərləməsi, sarılıq, çəki itkisi kimi başqa əlamətlər də adətən qaşınmanı müşayiət edir. Yəni təkcə qaşınma əvəzinə əlamətlərin birləşməsi ola bilər.

Xərçəng qaşınması necə olur?

Xərçəng xəstələrində qaşınmanın yaranmasının bir neçə əsas mexanizmi ola bilər:

• Şişin bəzi maddələr ifraz etməsi: Şiş hüceyrələrinin ifraz etdiyi bəzi kimyəvi maddələr bədəndə paraneoplastik sindrom adlanan təsirlər yaradaraq qaşınmaya səbəb ola bilər.
• İmmun cavab: Bədənin inkişaf edən şişə qarşı göstərdiyi immun sistemi cavabı dəridəki sinir uclarına təsir edərək qaşınma hissi yarada bilər.
• Öd yolunun tutulması: Bəzi xərçənglər, xüsusilə qaraciyər və ya mədəaltı vəzi ətrafındakı şişlər, öd yollarını tutaraq öd axınının qarşısını alır. Bu tutulma nəticəsində yaranan sarılıq güclü qaşınmaya səbəb ola bilər.

Bu mexanizmlərə görə bəzi xərçəng növlərində xəstələr diaqnoz qoyulmazdan əvvəl bədənin hər yerində səbəbsiz qaşınma şikayəti yaşaya bilərlər. Qaşınma ilə ən çox əlaqələndirilən xərçəng növləri arasında limfoma, leykemiya, polisitemiya vera (PV), bəzi qastrointestinal stromal şişlər (GİST) ilə mədəaltı vəzi və öd yolları şişləri var.

Aşağıda xərçəng və qaşınma əlaqəsi bir neçə nümunə ilə araşdırılmışdır:

Leykemiya (qan xərçəngi) və limfomada qaşınma

Hematoloji xərçənglər kimi tanınan leykemiya (qan xərçəngi) və limfoma nadir olsa da qaşınma əlaməti ilə ortaya çıxa bilər. Tədqiqatlara görə qan və sümük iliyindən qaynaqlanan bu xərçənglərdə immun sistemi hüceyrələrinin leykemiya/limfoma hüceyrələri ilə təmasından sonra yüksək miqdarda sitokin ifraz edildiyi və bu iltihabi molekulların dəridəki sinir uclarını qıcıqlandıraraq qaşınma yarada biləcəyi düşünülür.

Belə ki, “Living Well with Leukaemia” (Leykemiya ilə yaxşı yaşamaq) adlı sorğu tədqiqatında leykemiya xəstələrinin təxminən %9-unda diaqnozdan əvvəl qaşınmanın bir əlamət kimi görüldüyü müəyyən edilmişdir. Hodgkin limfoması hallarında da oxşar vəziyyət müşahidə olunmuşdur; Dana-Farber Xərçəng İnstitutundan onkoloq Jennifer Crombie-yə görə Hodgkin limfoması diaqnozu alan xəstələrin təxminən %20-sində qaşınma xəstəliyin diaqnozundan əvvəl yaranan əlamətlərdən biri idi.

Qaşınmanın leykemiya və ya limfomadan qaynaqlandığını göstərən əlamətlər:

Leykemiya və ya limfoma kimi qan xərçənglərində qaşınma adətən təkbaşına yaranmır.

Aşağıdakı əlamətlərin qaşınma ilə birlikdə olması altda yatan qan xəstəliyinə işarə edə bilər:

• Gecə tərləmələri (gecələr həddindən artıq tərləmə tutmaları)
• Səbəbsiz çəki itkisi (pəhriz saxlamadan arıqlama)
• Asan göyərmə (bədənin ən kiçik zərbə ilə göyərməsi)
• Qızdırma (izah olunmayan, davamlı qızdırma)
• Oynaq və sümük ağrıları

Yayılmış qaşınma şikayətini bu tip simptomlar müşayiət edirsə, vaxt itirmədən həkimə müraciət edilməlidir. Bu əlamətlər qaşınmanın leykemiya, limfoma kimi xəstəlikdən qaynaqlandığını düşündürə bilər.

Polisitemiya vera (PV) və qaşınma

Polisitemiya vera (PV) sümük iliyində nəzarətsiz həddindən artıq qırmızı qan hüceyrəsi istehsalı ilə xarakterizə olunan qan xərçəngi növüdür. PV xəstələrində qaşınma şikayəti olduqca yayılmışdır və xüsusilə ilıq vanna və ya isti duşdan sonra (dəri isindikdə) qaşınma tutmaları yarana bilər. Bu hal tibbdə “akvagen qaşınma” kimi də tanınır və PV-nin tez-tez rast gəlinən əlamətidir.

PV ilə bağlı qaşınma ilə yanaşı, bu xəstəlikdə diqqət yetirilməli başqa əlamətlər də var.

Polisitemiya vera xəstələrində qaşınma ilə birlikdə yarana biləcək bəzi mühüm əlamətlər bunlardır:

• İstirahətdə belə təngnəfəslik (xüsusilə fiziki güc sərf etmədən nəfəs çatışmazlığı hissi)
• Davamlı yorğunluq və halsızlıq
• Baş ağrısı
• Başgicəllənmə və görmədə dalğalanmalar

İnsanda güclü qaşınma ilə yanaşı yuxarıdakı PV əlamətləri də müşahidə olunursa, altda yatan səbəb kimi polisitemiya vera kimi hematoloji xəstəlik araşdırılmalıdır.

Qastrointestinal stromal şişlər (GİST) və qaşınma

Qastrointestinal stromal şişlər (GİST) həzm sisteminin nadir şişləridir. GİST hallarında dəri qaşınması adətən şişin dolayı təsiri ilə yaranır. Bu şişlər qaraciyər və ya öd yollarına təzyiq göstərərək öd kanallarının tutulmasına səbəb ola bilər. Öd axını əngəlləndikdə qanda yığılan öd piqmentləri dərinin saralmasına (sarılıq) və güclü qaşınmaya səbəb olur. Yəni GİST-də qaşınmanın əsas səbəbi şişin yaratdığı qaraciyər-öd sistemi problemidir.

Öd yolunun tutulması ilə bağlı sarılıq və qaşınma yalnız GİST-də deyil, başqa xərçəng növlərində də görülə bilər.

Xüsusilə aşağıdakı xərçənglərdə bu vəziyyətə tez-tez rast gəlinir:

• Mədə xərçəngi
• Kolon (yoğun bağırsaq) xərçəngi
• Mədəaltı vəzi xərçəngi
• Qaraciyər xərçəngi
• Öd kisəsi və öd yolları xərçəngləri
• Qastrointestinal stromal şişlər (GİST)

Buna görə sarılıqla birlikdə qaşınma şikayəti olan xəstələrdə öd yollarını tuta biləcək bu orqanlara aid şişin mövcudluğu araşdırılmalıdır.

Xərçəng müalicəsi qaşınmaya səbəb olurmu?

Xərçəngin özü qədər xərçəng müalicələri də qaşınmaya səbəb ola bilər. Xüsusilə kimyaterapiya və immunoterapiya kimi sistemik müalicələr və radioterapiya (şüa müalicəsi) zamanı dəridə quruluq və səpgilər görülə bilər. Həmçinin hədəflənmiş ağıllı dərmanlar (bloklanan müəyyən molekullara yönəlmiş müalicələr) və hormon müalicələrinin də qaşınma yarada bilən yan təsirləri var. Bundan əlavə, müalicə zamanı istifadə olunan bəzi dəstəkləyici dərmanlar (məsələn, güclü ağrıkəsicilər, morfin törəmələri, ürəkbulanma əleyhinə dərmanlar və ya bəzi hormon dərmanları) da qaşınma yan təsiri yarada bilər.

Adətən hormon müalicələrində və ya hədəflənmiş dərman müalicələrində dəridə qaşınma və səpgi yan təsirləri tez-tez müşahidə olunur. Bu halda xəstələr çox vaxt “Görəsən, müalicəyə allergiyam var?” deyə narahat ola bilərlər. Əslində bu qaşınma həqiqi allergik reaksiyadan çox müalicənin məlum yan təsiridir. Hətta bəzi tədqiqatçılar bəzi müalicə növlərində qaşınmanın görülməsinin müalicənin təsirli olduğuna işarə ola biləcəyini irəli sürürlər. Əlbəttə, qaşınma xəstənin həyat keyfiyyətinə təsir edəcək səviyyədədirsə, onu azaltmaq üçün həkimlə məsləhətləşərək qaşınma əleyhinə dərmanlar və ya kremlər istifadə edilə bilər.

Nəticə

Hər qaşınma xərçəng demək deyil. Dərinin qaşınması təkbaşına və adətən xərçəng əlaməti deyil. Çox vaxt sadə səbəblərlə yaranır və uyğun tədbirlərlə aradan qaldırıla bilər. Lakin uzunmüddətli, xroniki və izah olunmayan qaşınma zamanı diqqətli olmaq lazımdır. Quru dəri kimi aşkar səbəb yoxdursa, qaşınma bədənin hər yerində hiss olunursa və allergiya, infeksiya, ekzema kimi digər mümkün səbəblər də istisna edilibsə (yəni tapılmayıbsa), səbəbi bilinməyən inadkar qaşınmalar üçün mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Xüsusilə qaşınmanı müşayiət edən gecə tərləməsi, çəki itkisi, qızdırma kimi başqa əlamətlər də varsa, bunlar altda yatan ciddi xəstəliyin xəbərçisi ola biləcəyi üçün nəzərdən qaçırılmamalıdır. Unutmayın, erkən diaqnoz hər xəstəlikdə olduğu kimi xərçəng müalicəsində də həyati əhəmiyyət daşıyır.