Xərçəng Ağrını Yüngülləşdirəndə – Sağalmaq və Müalicə Olunmaq Həmişə Eyni Şey Deyil

Sağlamlığın həm fiziki, həm psixoloji, həm də sosial rifah vəziyyəti olduğunu həkimlər də daxil olmaqla çox vaxt unudur və yalnız xəstəliklərin fiziki təsirlərinə diqqət yetiririk. Aşağıda sağlamlığa hərtərəfli yanaşılmalı olduğunu və sağlamlığın əslində həyat keyfiyyəti anlayışının bir hissəsi olduğunu vurğulayan bir hekayə paylaşırıq. Xərçəng müalicəsi alan xəstə bu yazını oxuyarkən narahat olmamalıdır, çünki xərçəng fiziki və psixoloji baxımdan çətin xəstəlikdir. Xərçəng xəstələri xəstəliyin fiziki təsirləri ilə yanaşı, emosional və sosial baxımdan da mübarizə aparmalı olurlar. Buna görə xərçəng müalicəsi alan xəstələrin müalicəyə cavab prosesi və həyatlarında baş verən dəyişikliklər çox əhəmiyyətlidir. Bu yazıda xanım P.-nin hekayəsi xərçəng müalicəsinə cavab verməyin əhəmiyyətini və müalicədən sonra həyatın necə dəyişə biləcəyini vurğulayır.

Səsinin incəliyindən uzun müddətdir siqaret çəkdiyi bəlli olan xanım P. otağıma girən kimi sürətlə, arada dayanaraq həyatından parçalar danışmağa başladı. Bir tərəfdən xəstələnməzdən əvvəl uşaq kitabxanasında işçi kimi çalışmasından danışan xanım P.-ni dinləyir, digər tərəfdən qarşımdakı, onun illər ərzində topladığı hesabat və görüntülərdən ibarət iri yığına baxırdım. Hər biri müayinənin növünə görə – MRG, BT, X-Ray kimi – ayrılmış sarı qovluqlara diqqətlə yerləşdirilmişdi. Masanın o biri tərəfində gərginliyi hər halından bəlli olan xanım P. gözlərini yerdən ayırmadan əllərini ovuşdururdu. Klinikada yeni işçi mən idim və bu, tez-tez qarşılaşdığım mənzərə idi. İnsanlar başqalarında axtardıqları cavabları tapa bilmədikləri üçün yanıma gəlirdilər. Adətən xəstənin gətirdiyi qovluqların qalınlığına baxaraq vəziyyəti az-çox təxmin edə bilirdim. Xanım P.-ninki kimi bir qovluqda hekayənin sadə olmadığını, daha əhəmiyyətlisi, adətən bir həllinin də olmadığını görə bilirdim.

Əsasən yorğunluq və ağrı şəklində özünü göstərən əlamətlər bir neçə il əvvəl başlamışdı. Əlamətlər artdıqca xanım P. həyatında bəzi məcburi dəyişikliklər etməli və sonda işindən ayrılmalı olmuşdu. Ailəsi ilə münasibətləri də zərər görən xanım P.-nin bütün enerjisi və diqqəti xəstəlik əlamətlərinə yönəlmişdi; universitet yaşındakı uşaqları və ya həyat yoldaşı ilə maraqlana bilmirdi. Ailəsinin məyusluğunu hiss edirdi. Halbuki hər kəs kimi cənab P. də şən, yaradıcı, həyat dolu və həyatda məqsədi olan həyat yoldaşını geri istəyirdi. Uşaqların ziyarətləri seyrəlməyə başlamışdı və bu, xanım P.-də onların əsasən məcburiyyətdən gəldiyi hissini yaradırdı. Xanım P.-nin ümidsizcəsinə istədiyi yeganə şey çəkdiyi bütün bu əzablara bir ad qoyulması idi. Onun gözündə bu iztirab öz zəifliklərindən qaynaqlanırdı və ətrafındakıların da belə düşündüyünü güman edirdi. Güclü biri olduğunu düşünsə də, yaşadıqlarına görə özünü günahlandırırdı. Xanım P.-nin hər müayinəsində aldığımız nəticələr əsasında nə ilə qarşılaşdığımız bir az daha aydınlaşırdı və əvvəllər ağrıları belindən qaynaqlanırmış kimi görünən xanım P.-nin əlamətləri dəyişməyə başlamışdı. Bu ağrılarla bağlı əvvəlki hesabatlarında ortoped, nevroloq və fizioterapevtlərin qeydləri var idi. Aparılan test və müayinələr heç bir nəticə verməmişdi. Zamanla qida allergiyaları yaranmış, məcburi endoskopiya nəticəsində müxtəlif pəhrizləri sınamağa başlamışdı. Problemin maya göbələyindən qaynaqlandığına özlüyündə əmin idi və həkimlərin cavabları onu qane etmirdi. Bundan sonra bir çox revmatoloq və nevroloqla görüşmüş, nevroloji xəstəlik olan MS (multiple skleroz) ola biləcəyi barədə şübhələr testləri yenidən etdirməsinə səbəb olmuşdu. İltihabi vəziyyəti olduğu halda nəticələr normal çıxa bilərdimi? Bütün bunlar baş verərkən əlimizdəki yeganə qəti diaqnoz emfizema olsa da, xanım P. problemin nəfəs almaq olmadığı barədə israr edirdi.

Bir müddət sonra ağrıları üçün bir klinikaya yerləşdirilən xanım P. ona narkotik dərmanlarla dolu resept yazmağım üçün klinikaya gəldi. Yaxşılaşdığını özünə təlqin etsə də, narkotik dərmansız həyatı təsəvvür edə bilmirdi. Adi mammoqrafiyalarından birində əvvəllər orada olmayan mikrokalsifikasiyalarla qarşılaşdığı gün hər şey dəyişdi. Üstəlik, hesabatda bunlar “şübhəli” kimi təsvir edilmişdi. Bir xəstəyə xərçəng ola biləcəyini deyəcəyim zaman ayaqlarım geri-geri gedir, lakin xanım P.-nin cavabında narahatlıq və qorxunun olmaması əvvəllər heç qarşılaşmadığım bir hal idi. “Deməli, süd vəzi xərçəngi?” deməklə kifayətləndi. Xanım P. sanki aydınlanma yaşamışdı, bir detektiv kitabının sonunda parçaları birləşdirib canini tapmış kimi idi. Yalnız bir sual verdi: "İndi nə edirik?"

Əməliyyat, radioterapiya və kimyaterapiyadan ibarət müalicə proqramını qurduqdan sonra xanım P.-ni daha seyrək görməyə başladım. Nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişmiş, hətta narkotik dərmanları birdən dayandırmışdı. Yalnız xərçəngə diqqətini yönəltmişdi; anksiyetəsi (narahatlığı) də əlamətlərin azalması ilə birlikdə azalmışdı. Klinikaya nadir hallarda birlikdə gəldiyi həyat yoldaşı və qızı artıq çox vaxt onunla gəlirdilər. Müalicələr arasında əvvəlki hobbiləri ilə məşğul olmağa, köhnə dostları ilə əlaqə saxlamağa və əvvəllər işlədiyi kitabxanadakı uşaqlara kitab oxumağa başlamışdı. Həmçinin əl işləri ilə məşğul olur və hazırladıqlarını satırdı. Özü də daxil olmaqla hər kəs xanım P.-nin illər sonra ən yaxşı vəziyyətdə olduğunu düşünürdü. Nəhayət, müalicələri başa çatdı və ona sağaldığı deyildi. Bundan sonra keçirdiyimiz bir neçə görüşdə qızının və ya həyat yoldaşının onu müşayiət etmədiyini, xanım P.-nin isə kefsiz olduğunu sezmişdim. Müalicə zamanı məqsədlərinə çatmaq əzmkarlığından əsər qalmamışdı; sanki diaqnozdan əvvəlki həyat qayğılarına qayıtmışdı və bir müddət sonra klinikaya gəlməyi tamamilə dayandırdı.

Günlərim gərgin keçdiyi üçün vəziyyəti fərq etməyim vaxt aldı. Xanım P.-nin vəziyyəti ilə maraqlanmağa başlamış, verə bilmədiyim cavabları almaq ümidi ilə başqa bir həkimlə yoluna davam etmiş ola biləcəyini düşünmüşdüm. Bir neçə il sonra cənab P.-yə zəng etdim; o, xanım P.-nin bir qulluq evində həyatını itirdiyini söylədi. “Sizinlə son görüşümüzdən qısa müddət sonra KOAH diaqnozu ilə qulluq evinə yerləşdirildi. Qulluq evinə yerləşdirildikdən sonra bir daha həkimə getmədi və tənəffüs çatışmazlığından həyatını itirdi. Son illərini, demək olar ki, evindən çıxmadan, rahatlıqla keçirdi.” Xərçəngin təkrarlanıb-təkrarlanmadığını soruşduqda cənab P. "Xeyr, təkrarlanmadı, sağalmışdı. Həmişəki kimi inanılmaz bir iş görmüşdü.”

İllər boyu özümü xanım P.-nin hekayəsindən çıxardığım dərslər üzərində düşünərkən tapdım. Ağlımda onlarla sual var idi və suallar getdikcə çoxalırdı. “Niyə xəstəliyinə bir ad qoyulması barədə bu qədər israrlı idi? Söhbətlərində arabir işarə etdiyi, lakin açıq danışa bilmədiyi travmaları nə idi? Bu gün yenidən başlasaq, nəyi fərqli edərdim?"

Bu sualların cavablarından hələ də əmin deyiləm. Əmin olduğum yeganə şey xanım P.-nin xərçəngə qalib gəldiyi, lakin heç vaxt sağala bilmədiyi idi...

Hər xərçəng xəstəsinin hekayəsi fərqlidir və hər kəsin müalicəyə cavab vermə şəkli də fərqlidir. Xərçəngin bu özünəməxsus vəziyyəti diqqətdən kənarda qalmamalı həlledici məqamdır. Fiziki olduğu qədər psixoloji və sosial baxımdan da mübarizə aparan xərçəng xəstələrinin ümidlərini itirməməsi və həkimləri ilə birlikdə başladıqları müalicə prosesinə möhkəm bağlanması lazımdır.