Xərçəng müalicəsində genetik məsləhət

Genetik məsləhət

Xərçəng hüceyrə səviyyəsində genetik xəstəlikdir. Yəni xərçəng yaranmasının əsas mexanizmi genetikamızın əsasını təşkil edən DNA-mızda zədələrin toplanması və bunun hüceyrəni nəzarətsiz çoxalmağa sövq etməsidir. Xərçəngin genetik xəstəlik olması həmişə genlərlə sonrakı nəsillərə ötürülməsi demək deyil. Belə ki, xərçənglərin yalnız %30 qədəri irsi ötürülən və ya ailəvidir.

Hüceyrənin xərçəngləşməsi onun genetik quruluşunun əsasını təşkil edən DNA-sında mutasiyalar olmadan mümkün deyil. Bu səbəbdən xərçəng genetik xəstəlik adlanır. Lakin xərçəngin genetik olması onun mütləq irsi ötürülən olması demək deyil. Çünki xərçənglərin böyük əksəriyyəti somatik mutasiya adlanan genetik dəyişikliklər nəticəsində yaranır və bu mutasiyalar nəsildən nəslə ötürülmür.

Həmçinin irsi ötürülən və ailəvi anlayışları da fərqlidir. Xərçəngdə ailəvi meyillilik ailədə xərçəng tarixçəsi olsa da, bu xərçəngin nəsildən nəslə ötürülə bilən mutasiyalarla (BRCA mutasiyaları kimi) əlaqəli olmamasını bildirir. Digər tərəfdən, irsi xərçəngləri başladan mutasiyalar cinsiyyət hüceyrələrində yaranır (germline mutasiyalar) və Mendel irsiyyəti kimi də tanınır. Bütün xərçənglərin %5-10 qədərinin irsi olduğu məlumdur. Beləliklə, xərçənglərin çoxu irsi ötürülməsə də, %5-10 xəstənin digərlərindən ayrılaraq genetik məsləhət alması böyük əhəmiyyət daşıyır.

Genetik məsləhət insanın özündəki və ya ailəsindəki genetik pozuntu barədə həm tibbi, həm də psixoloji baxımdan məlumatlandırılmasıdır. Bu xidməti alan şəxs həmin pozuntudan təsirlənməmiş də ola bilər.

Hansı hallarda irsi xərçəngdən şübhələnilir?

• Eyni ailədə çoxlu insanın eyni növ xərçəngə tutulması
• Xərçənglərin gözləniləndən erkən yaşda yaranması
• Bir insanda bir neçə orqanda xərçəng olması
• Bir insandakı xərçəngin hər iki tərəfdə, məsələn hər iki süd vəzisində və bir neçə ocaqda görülməsi
• Cinsiyyətə uyğun olmayan şiş: kişidə süd vəzi xərçəngi
• Sindromik hallar

Yuxarıdakı hallar ümumi xüsusiyyətlər olsa da, irsi vəziyyətə işarə etməsi baxımından xəbərdaredicidir.

Ən çox hansı xərçənglər üçün genetik məsləhət alına bilər?

1- Süd vəzi və yumurtalıq xərçəngləri (nümunə: BRCA 1 və 2 mutasiyalarının araşdırılması)

Aşağıdakı xüsusiyyətləri olan insanlarda BRCA1 və BRCA2 testi istənilməlidir

• 45 yaşdan gənc diaqnoz qoyulduqda,
• Eyni xəstənin hər iki süd vəzisində xərçəng aşkarlandıqda,
• Eyni xəstədə və/və ya ailə üzvlərində süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi aşkarlandıqda,
• Süd vəzisində bir neçə ocaqda xərçəng aşkarlandıqda,
• Ailə üzvlərindən birində BRCA1-2 gen mutasiyaları olduqda,
• Kişi süd vəzi xərçəngi,
• 60 yaşdan əvvəl “üçlü neqativ” adlanan süd vəzi xərçəngi olan xəstələrdə.

2- Yoğun bağırsaq (kolon və düz bağırsaq) xərçəngləri (nümunə: Lynch sindromunun araşdırılması)

Lynch sindromu DNA zədələrini bərpa edən MMR (mismatch repair) genlərində pozuntu nəticəsində yaranır və bu xəstəliyi daşıyanlarda, ilk növbədə yoğun bağırsaq olmaqla bəzi xərçənglərin tezliyi nəzərəçarpacaq dərəcədə artır. Həmçinin “irsi qeyri-polipoz kolorektal xərçəng (HNPCC)” kimi tanınır.

Aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik insanlarda Lynch sindromu üçün mikrosatellit qeyri-sabitliyinin varlığı araşdırılmalıdır:

• 50 yaşdan əvvəl yoğun bağırsaq xərçəngi olanlarda,
• 3 qohumunda (ən az biri 1-ci dərəcəli olmalıdır) Lynch sindromu ilə əlaqəli şiş görüldükdə,
• Kolorektal xərçəngi olan insanda yaşdan asılı olmayaraq bir neçə ocaqda yoğun bağırsaq xərçəngi və ya eyni insanda Lynch sindromu ilə əlaqəli şiş (uşaqlıq, yumurtalıq, sidik yolları, mədə, mədəaltı vəzi, dəri və süd vəzi xərçəngi) görüldükdə,

Yoğun bağırsaq xərçəngləri üçün Lynch sindromuna və ya süd vəzi/yumurtalıq xərçəngləri üçün BRCA1-2 gen mutasiyasına bağlı yetkin yaşda başlayan irsi xərçənglərdə 18 yaşdan əvvəl test tövsiyə edilmir.

BRCA1 gen mutasiyası olan qadına aktiv müşahidə, qoruyucu süd vəzi əməliyyatı (mastektomiya) və ya yumurtalıqların çıxarılması (ooforektomiya) seçimləri haqqında məlumat verilməlidir. İrsi xərçənglər üçün pozitiv testin mühüm cəhəti digər ailə üzvlərinə də aid olmasıdır. Risk altında olan ailə üzvlərinə genetik məsləhətdən sonra test edilə biləcəyi izah edilməlidir.

Neqativ test nəticəsi həmin insanın xərçəngə tutulma riskinin cəmiyyətdəki digərlərinin riskinə yaxın olduğunu göstərir, onu sıfıra endirmir. Genetik məsləhətdə bu həqiqətin vurğulanması vacibdir.

İrsi xərçənglərdə genetik məsləhət mərhələlərdən ibarətdir və molekulyar genetika, klinik genetika, xərçəng cərrahiyyəsi, onkologiya və ginekologiya kimi bir çox sahənin töhfəsi ilə verilən səhiyyə xidmətidir. Buna görə irsi xərçənglə bağlı genetik məsləhət ideal olaraq bu sahələrin uyğun işləyə bildiyi mühitdə verilməlidir.

Əvvəlki yazılarımızın birində BRCA testləri üçün yetərincə genetik məsləhət alınmadığından danışmışdıq. Həmin yazıya çatmaq üçün drozdogan.com/brca-testleri-icin-genetik-uzmanlarindan-yeterince-ikinci-gorus-alinmiyor