مشاورهٔ ژنتیک در درمان سرطان

مشاورهٔ ژنتیک

سرطان در سطح سلولی یک بیماری ژنتیکی است. یعنی سازوکار بنیادی ایجاد سرطان، تجمع آسیب‌ها در DNA ماست که پایهٔ ژنتیک ما را تشکیل می‌دهد و این امر سلول را به تکثیر کنترل‌نشده سوق می‌دهد. ژنتیکی بودن سرطان همیشه به معنای انتقال آن از راه ژن‌ها به نسل‌های بعد نیست. چنان‌که فقط حدود %30 سرطان‌ها انتقال ارثی دارند یا خانوادگی‌اند.

سرطانی شدن یک سلول بدون جهش در DNA آن، که پایهٔ ساختار ژنتیکی آن سلول است، ممکن نیست. به همین دلیل سرطان ژنتیکی یک بیماری نامیده می‌شود. اما ژنتیکی بودن سرطان الزاماً به معنای دارای انتقال ارثی بودن نیست. زیرا بیشتر سرطان‌ها در نتیجهٔ جهش سوماتیک تغییرات ژنتیکی موسوم به این نام ایجاد می‌شوند و این جهش‌ها از نسلی به نسل دیگر منتقل نمی‌شوند.

همچنین دارای انتقال ارثی و خانوادگی مفهوم‌هایی متفاوت‌اند. مفهوم استعداد خانوادگی در سرطان بیانگر آن است که با وجود سابقهٔ سرطان در خانواده، این سرطان با جهش‌های قابل انتقال از نسلی به نسل دیگر (مانند جهش‌های BRCA) مرتبط نیست. از سوی دیگر، جهش‌های آغازکنندهٔ سرطان‌های ارثی در سلول‌های جنسی رخ می‌دهند (جهش‌های germline) و وراثت مندلی نیز نامیده می‌شوند. می‌دانیم حدود %5-10 همهٔ سرطان‌ها ارثی‌اند. خلاصه اینکه اگرچه بیشتر سرطان‌ها انتقال ارثی ندارند، جدا کردن %5-10 بیماران از دیگران و ارائهٔ مشاورهٔ ژنتیک به آنها اهمیت بسیاری دارد.

مشاورهٔ ژنتیک آگاه کردن فرد از جنبه‌های پزشکی و روان‌شناختی دربارهٔ اختلال ژنتیکی در خانواده یا خود اوست. فرد دریافت‌کنندهٔ این خدمت ممکن است خود تحت تأثیر اختلال مورد نظر نباشد.

در چه وضعیت‌هایی به سرطان ارثی شک می‌شود؟

• ابتلای افراد بسیاری در یک خانواده به یک نوع سرطان
• پیدایش سرطان‌ها در سنی زودتر از انتظار
• دیده شدن سرطان در اندام‌های متعدد یک فرد
• دیده شدن سرطان فرد در هر دو طرف، برای مثال هر دو پستان، و در بیش از یک کانون
• تومور ناسازگار با جنسیت: سرطان پستان در مرد
• موارد سندرمی

وضعیت‌های شمرده‌شده در بالا، گرچه ویژگی‌های عمومی‌اند، از نظر اشاره به وضعیتی ارثی هشداردهنده هستند.

برای کدام سرطان‌ها بیشتر می‌توان مشاورهٔ ژنتیک گرفت؟

1- سرطان‌های پستان و تخمدان (نمونه: بررسی جهش‌های BRCA 1 و 2)

در افراد دارای ویژگی‌های زیر باید آزمایش BRCA1 و BRCA2 درخواست شود

• هنگامی که تشخیص در سن کمتر از 45 سال داده شود،
• هنگامی که در یک بیمار سرطان در هر دو پستان تشخیص داده شود،
• هنگامی که در همان بیمار و/یا اعضای خانواده سرطان پستان یا تخمدان تشخیص داده شود،
• هنگامی که سرطان در بیش از یک کانون پستان تشخیص داده شود،
• هنگامی که جهش‌های ژن BRCA1-2 در یکی از اعضای خانواده دیده شود،
• سرطان پستان مردان،
• در بیماران مبتلا به سرطان پستانِ تعریف‌شده به‌عنوان «سه‌گانه منفی» پیش از 60 سالگی.

2- سرطان‌های رودهٔ بزرگ (کولون و رکتوم) (نمونه: بررسی سندرم Lynch)

سندرم Lynch در نتیجهٔ اختلال در ژن‌های MMR (mismatch repair) ترمیم‌کنندهٔ آسیب‌های DNA ایجاد می‌شود و در افراد حامل این بیماری، افزایش چشمگیری در شیوع برخی برخی سرطان‌ها، به‌ویژه رودهٔ بزرگ، وجود دارد. همچنین «سرطان کولورکتال غیرپولیپوزی ارثی (HNPCC)» نامیده می‌شود.

در افراد دارای ویژگی‌های زیر باید وجود ناپایداری میکروساتلایت مربوط به سندرم Lynch بررسی شود:

• در افراد دارای سرطان رودهٔ بزرگ پیش از 50 سالگی،
• هنگامی که در 3 خویشاوند (دست‌کم یکی باید درجهٔ 1. باشد) تومور مرتبط با سندرم Lynch دیده شود،
• در فرد مبتلا به سرطان کولورکتال، مستقل از سن، هنگامی که سرطان رودهٔ بزرگ در بیش از یک کانون یا در همان فرد تومور مرتبط با سندرم Lynch (سرطان رحم، تخمدان، مجاری ادراری، معده، لوزالمعده، پوست و پستان) دیده شود،

در سرطان‌های ارثی با شروع در بزرگسالی، ناشی از سندرم Lynch برای سرطان‌های رودهٔ بزرگ یا جهش ژن BRCA1-2 برای سرطان‌های پستان/تخمدان، آزمایش پیش از 18 سالگی توصیه نمی‌شود.

به زنی که جهش ژن BRCA1 دارد باید دربارهٔ گزینه‌های پایش فعال یا جراحی محافظتی پستان (ماستکتومی) یا برداشتن تخمدان‌ها (اوفورکتومی) اطلاعات داده شود. جنبهٔ مهم دیگر یک آزمایش آزمایش مثبت از نظر سرطان‌های ارثی، مربوط بودن آن به دیگر اعضای خانواده است. باید توضیح داده شود که اعضای خانوادهٔ در معرض خطر نیز پس از مشاورهٔ ژنتیک می‌توانند آزمایش شوند.

نتیجهٔ منفی آزمایش نشان می‌دهد خطر ابتلای آن فرد به سرطان نزدیک به خطر دیگر افراد جامعه است؛ آن را به صفر نمی‌رساند. مهم است این واقعیت در مشاورهٔ ژنتیک تأکید شود.

مشاورهٔ ژنتیک در سرطان‌های ارثی از مراحلی تشکیل می‌شود و ویژگی خدمتی سلامت را دارد که با مشارکت رشته‌های بسیاری مانند ژنتیک مولکولی، ژنتیک بالینی، جراحی سرطان، انکولوژی و زنان ارائه می‌شود. بنابراین مشاورهٔ ژنتیک مربوط به سرطان ارثی، در حالت ایدئال باید در محیط‌هایی ارائه شود که این رشته‌ها بتوانند هماهنگ با هم کار کنند.

در یکی از نوشته‌های پیشین گفته بودیم که برای آزمایش‌های BRCA مشاورهٔ ژنتیک کافی گرفته نمی‌شود. برای دسترسی به آن نوشتهٔ ما drozdogan.com/brca-testleri-icin-genetik-uzmanlarindan-yeterince-ikinci-gorus-alinmiyor