Xərçəngin ən pis xüsusiyyəti – onkogen asılılığı

Xərçəng uzun illər ərzində toplanan genetik və epigenetik dəyişikliklər nəticəsində yaranır. Normal hüceyrənin xərçəngə çevrilmə yolunu araşdıranda olduqca mürəkkəb sistemlə qarşılaşırıq. Bunun əksinə, bəzi xərçəng hüceyrələrinin böyümək üçün tək bir onkogenə (anormal böyüməni dəstəkləyən gen) bağlı olduğunu görürük. Gəlin bu gün hədəflənmiş müalicələrin hazırlanmasını təmin edən onkogen asılılığını tanıyaq.

Onkogen nədir?

Onkogenlər normal şəraitdə hüceyrə böyüməsini idarə edən genlərin mutasiyaya uğraması ilə yaranır. Xərçəng hüceyrəsinin genetik quruluşunda çoxsaylı genlərdə pozulma baş versə də, bəzi xərçənglərdə aqressiv və nəzarətsiz böyümənin tək genə bağlı olduğu müşahidə edilib. Bu vəziyyət təcrübə heyvanları, insan xərçəng hüceyrələri və insanlarda aparılan klinik tədqiqatlarla sübut olunub. Onkogen asılılığını dəstəkləyən ən mühüm sübutlar müəyyən xərçəng növlərində tək onkogeni hədəfləyən dərmanların uğurundan gəlir. Aşağıda klinik tədqiqatlarda təsirliliyi müəyyən edilmiş hədəfə yönəlmiş dərmanlar sadalanıb.

Xərçəng hüceyrələrini normal hüceyrələrdən fərqləndirən hüceyrədaxili siqnal yollarındakı və genlərin fəaliyyətindəki fərqlərdir. Buna görə tək onkogen xərçəng hüceyrəsi üçün həyati əhəmiyyət daşıya bilər.

• İnkişaf edən genetik üsullarla birlikdə xərçəng hüceyrəsindəki onkogen asılılığı daha yaxşı anlaşılır və hədəfə yönəlmiş dərmanlar hazırlanır. Onkogen asılılığı xərçəngin “zəif” nöqtələrindən biridir.
• Hazırkı texnologiya ilə normal və xərçəng hüceyrəsi arasındakı böyümə fərqlərini tam təhlil etmək mümkün deyil. Molekulyar modelləşdirmə və bioinformatika sahələrinin irəliləməsi ilə tam təhlillər mümkün ola bilər.
• Xərçəng hüceyrələrindəki onkogenlərin müəyyən edilməsində izlənilən yol mikroRNA-lar / miRNA ilə genlərin fəaliyyətinin dayandırılması və hansı genin xərçəng hüceyrəsi üçün daha vacib olduğunun kəşf edilməsidir. Klinikada istifadə olunan hədəfə yönəlmiş dərmanların əksəriyyəti bu yanaşma ilə hazırlanıb.
• Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, tək geni hədəfləyən dərmanlarla şiş ölçüsündə ciddi kiçilmələr və əhəmiyyətli xəstəlik nəzarəti təmin olunsa da, xərçəng hüceyrələri çox sürətlə mutasiyaya uğraya və dərman müqaviməti inkişaf etdirə bilir. Buna görə yeni nəsil müalicələr adətən hədəfə yönəlmiş ağıllı dərmanlarla digər müalicələrin kombinasiyası şəklində planlaşdırılır.

Ağıllı dərmanların və xərçəng genetikasının gələcəyi

Xüsusilə genetika elmindəki irəliləyişlərlə birlikdə xərçəng hüceyrəsinin bütün genetik quruluşunun xəritəsi çıxarılmağa çalışılır. İnteqrativ genomika adlanan yeni elm sahəsi ilə şiş toxumasındakı hər bir xərçəng hüceyrəsinin genetik quruluşları müəyyən edilir, zülal fərqləri aşkarlanır. Bu yanaşma minlərlə xərçəng hüceyrəsindəki gen, zülal və s. molekulları müqayisə etmək imkanı verir.

Crispr texnologiyası ilə xərçəngdə zədələnmiş onkogen dəyişdirilərək xəstəlik tam aradan qaldırıla bilər. Bu texnologiyanın xərçəng müalicələrində istifadəsi üçün intensiv səy göstərilir. Çin də hazırda davam edən 2 klinik tədqiqatla yanaşı müxtəlif xərçəng növləri üçün 20-dən çox klinik tədqiqat başladıb.

Müasir tibb xərçəngə hərtərəfli yanaşır və ən düzgün müalicələri təqdim etməyə çalışır. Buna görə xərçəngin müalicəsi yalnız müasir tibbin təqdim etdiyi imkanlarla mümkündür.