Bulaşan Kanser mi? Peyton Rous ve Tavuğun Sarkomu

Kanser bir mikroptan gelebilir mi?

20. yüzyılın başında, tıp dünyasında sağlam bir dogma vardı: kanser bulaşıcı değildir. Verem, kolera, frengi gibi hastalıkların mikroplardan geldiği yeni yeni anlaşılmıştı; ama kanser, bu "bulaşıcı hastalıklar" kategorisinin dışında tutuluyordu. Kanser, bedenin kendi içinden doğan, dışarıdan bir etkenle aktarılamayan bir bozukluk olarak görülüyordu. Bu inancı sarsmak, cesaret isteyen bir işti.

Oysa bu soru hayati önemdeydi. Çünkü eğer bir kanserin somut, tanımlanabilir bir nedeni — örneğin bir virüs — bulunabilseydi, bu, kanserin gizemli ve kaçınılmaz bir kader değil, üzerinde çalışılabilir, izi sürülebilir bir hastalık olduğu anlamına gelirdi. Peyton Rous, bu soruya deneysel bir cevap vermeye cüret etti.

Çılgınca görülen bir keşif

Rous'un bulgusu, kabul görmek yerine büyük ölçüde görmezden gelindi. Bilim dünyası buna direndi: kanser bulaşıcı olamazdı; üstelik bu, bir tavuk tümörüydü — insan kanseriyle ne ilgisi olabilirdi ki? Rous'un sonuçları, memelilerde (insanlarda) tekrarlanamadığı için, "kuşlara özgü bir tuhaflık" olarak bir kenara itildi. Hayal kırıklığına uğrayan Rous, tümör virüsü çalışmalarını bir süre için tümüyle bıraktı ve başka konulara yöneldi (I. Dünya Savaşı sırasında kan saklama yöntemleri üzerine çalıştı ve ilk kan bankalarının doğuşuna katkıda bulundu).

Aslında Rous, ilk tümör virüsünü bulan kişi bile değildi. Ondan üç yıl önce, 1908'de iki Danimarkalı bilim insanı — Vilhelm Ellermann ve Oluf Bang — tavuklarda löseminin hücresiz süzüntüyle aktarılabildiğini göstermişti. Ama o dönemde lösemi bir "kanser" olarak görülmediği için, bu keşif de gölgede kaldı. Kanserin bir nedeni olabileceği fikri, kabul görmek için doğru zamanı bekliyordu.

55 yıl sonra gelen adalet

Zaman, Rous'u haklı çıkardı. On yıllar içinde tümör virolojisi bir bilim dalına dönüştü; virüslerin çeşitli hayvan kanserlerine yol açtığı gösterildi. Ve nihayet, keşfinden tam 55 yıl sonra, 1966'da, 87 yaşındaki Peyton Rous, "tümöre yol açan virüslerin keşfi" gerekçesiyle Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü aldı. Bu, bir keşif ile onun Nobel'le taçlanması arasındaki en uzun gecikmelerden biridir — bilimde sabrın ve haklı çıkmanın çarpıcı bir örneği.

Ama Rous'un asıl mirası, Nobel'den çok daha büyüktü. O tek tavuk tümörü, kanser biliminin tümünü dönüştürecek bir zincirin ilk halkasıydı.

İnsan kanser virüsleri ve önlemenin kapısı

Rous'un açtığı yol, sonunda insan kanserlerine de uzandı. Onun cesaretle savunduğu fikir kabul gördükten sonra, insan tümör virüsleri birer birer keşfedildi: Burkitt lenfomasında EBV, karaciğer kanserinde hepatit B, rahim ağzı kanserinde HPV. Ve bu keşiflerin en güzel meyvesi, önleme oldu: bir virüsün neden olduğu kanser, o virüse karşı aşıyla önlenebilirdi. Bugün HPV ve hepatit B aşıları, tam da Rous'un bir asır önce attığı bu ilk adımın torunlarıdır.

Böylece, 1911'de bir tavuk tümöründe başlayan hikâye, bugün milyonlarca insanı kanserden koruyan aşılara dönüştü. Serinin ilerleyen günlerinde bu insan tümör virüslerini ve onlara karşı geliştirilen aşıları tek tek ele alacağız.

Rous'un mirası bugünkü kliniklerde

Rous'un keşfi, Türkiye'deki kanser mücadelesinin de somut bir parçasıdır. Ülkemizde ve dünyada, virüsle ilişkili kanserler önlenebilir kanserlerin önemli bir bölümünü oluşturur. Hepatit B aşısı ulusal aşı takviminde yer alır ve karaciğer kanserini önlemede kritik rol oynar; HPV aşısı ise rahim ağzı ve diğer bazı kanserlere karşı giderek yaygınlaşan bir korunma aracıdır. Kronik hepatit enfeksiyonlarının tedavisi de karaciğer kanseri riskini azaltır.

Bir hastaya HPV ya da hepatit B aşısı yapıldığında, aslında 1911'de New York'ta bir tavuk tümörüyle başlayan bir bilimsel yolculuğun en pratik meyvesi toplanıyor demektir. Rous'un reddedilen fikri, bugün bir aşı şişesinde milyonları koruyor.

Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 97. günüdür. 1911'de Rockefeller Enstitüsü'nde patolog Peyton Rous, bir tavuğun sarkomunu ezip süzerek elde ettiği hücresiz süzüntüyü sağlıklı tavuklara enjekte etti ve onlarda da kanser oluştuğunu gösterdi; kanseri yapan, hücreden küçük "süzülebilir bir etken" — bir virüs — olmalıydı. Bu fikir on yıllarca reddedildi; ilk tümör virüsü onuru aslında Ellermann ve Bang'e (1908, tavuk lösemisi) aittir. Rous, keşfinden 55 yıl sonra, 1966'da Nobel'i aldı. Rous sarkom virüsü, ters transkriptazın (1970) ve ilk onkogen olan src'nin keşfine (Bishop-Varmus, 1976) yol açarak kanserin bir gen hastalığı olduğunun anlaşılmasını sağladı. Kanserlerin çoğu viral/bulaşıcı değildir; ancak dünyadaki kanserlerin yaklaşık altıda biri virüslerle ilişkilidir ve bunların bir kısmı aşıyla (HPV, hepatit B) önlenebilir. Bu yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi yönlendirmesi içermez. Yazıdaki tüm tarih, isim ve veriler Rous 1911, Weiss-Vogt 2011, Van Epps 2005 ve ilgili akademik kaynaklardan doğrulanmıştır.