چگونه شارلاتان شویم؟

به‌طور کلی یکی از مشکلات فراوان، هم در کشور ما و هم جهان، نگرانی مالی است. در چنین شرایطی با جست‌وجوی کارهای متفاوت، راه‌های آسان پول درآوردن ساخته می‌شوند. یکی از این موارد کسانی هستند که می‌کوشند در حوزه سلامت مطرح شوند و آن‌ها را شارلاتان می‌نامیم. بیایید با هم ببینیم چگونه با بازاریابی محصولات طب جایگزین که بدون شواهد علمی عرضه می‌شوند، شارلاتان می‌شویم.

تعریفی قدیمی از شارلاتانی

نویسنده‌ای که در سال 1901 حکومت عبدالحمید به دلیل نقدهای اجتماعی کتاب‌هایش را ممنوع کرد، یعنی حسین رحمی، در رمان «شیپ‌سودی» شارلاتان‌ها را چنین توصیف می‌کند:

"شارلاتانی هم نوعی دانش است. این دانش بیش از آموزش با استعداد گسترش می‌یابد؛ در این حرفه از کسانی که کم‌وبیش از برخی علوم بهره دارند تا جاهلان تمام‌عیار درجاتی وجود دارد. بله، شارلاتان هم عالی و پست دارد. آشکارترین نشانه شارلاتان این است که نمی‌خواهد در برابر هیچ حقیقتی ساکت شود و می‌کوشد از هر دری بهانه بیاورد؛ با گفتار و نوشتار به هر بحثی می‌پرد؛ درباره ندانسته‌ها چنان حرف می‌زند که گویی می‌داند؛ در پنهان کردن جهل خود موفقیت بزرگی نشان می‌دهد؛ در علم و فنی که برخی موضوعاتش را در عمر یک بار خوانده، پناه بر خدا، یا اصلاً نخوانده است ادعای تخصص می‌کند؛ با آنکه سستی ادعاهایش به روشنی دو دو تا چهار تا ثابت شده، هرگز قانع نمی‌شود و از گفته «نتوانستم به حریفم بفهمانم» دست نمی‌کشد؛ خلاصه یک‌دنده بر حرف خود می‌ایستد؛ در راه باوراندن درستی نوشته‌هایش به همه، شرم را کنار می‌زند و هر شیوه اقناع را مجاز می‌داند؛ هرقدر سخن طرف بحث روشن، درست و اثبات‌شده باشد، باز خود را نفهمیده نشان می‌دهد و مسئله را در سفسطه و آشفتگی غرق می‌کند؛ سرانجام با خسته، بیزار و منزجر کردن حریف، او را از میدان بحث می‌راند... سپس با حالتی پیروزمندانه برمی‌گردد و می‌گوید:

«دیدید، با برهانی محکم دهان حریفم را بستم. تاب گفت‌وگو نیاورد. ببینید فرار کرد.»"

نوشته زیر از مقاله چهره پیشرو جهانی «درمان‌های سنتی، مکمل و جایگزین»، یعنی پروفسور دکتر ادزارد ارنست که در سال 2012 با عنوان چگونه شارلاتان شویم نوشته شده، ترجمه شده است. چون با موضوعات سلامت کشور ما بسیار متناسب است، خواستیم آن را با شما در میان بگذاریم.

1. درمانی جذاب پیدا کنید و نامی عالی بر آن بگذارید

برخی از مواردی که تاکنون شنیده‌ایم، شمع گوش، هومیوپاتی، ماساژ هاله، شفای انرژی، ادراردرمانی و غیره هستند. اگر به‌عنوان شارلاتان واقعی می‌خواهید برند خود را بسازید، باید به مفهومی جدید فکر کنید.

برای مثال ادعا کنید گوش نقشه بدن انسان است و با کاری عجیب در بخش‌های معین یک گوش «همه بیماری‌ها» را درمان می‌کنید. اما درمان مربوط به این ناحیه از قبل با طب سوزنی گوش و بر پایه داده‌های مطالعات علمی انجام می‌شود. ادعای داشتن نیروهای فراطبیعی برای فرستادن «انرژی شفابخش» به بیمار نیز شکل دیگری از این موضوع است.

اما اگر بتوانید با ایده‌ای متفاوت چیز تازه‌ای اختراع کنید، نامی فراموش‌نشدنی بدهید و در یادها بمانید.

2. تاریخی اثرگذار بنویسید

پس از تعیین درمان و نامی عالی برای آن، در گام بعد به داستانی عالی برای توضیح چگونگی پیدایش آن نیاز دارید. می‌توانید داستانی تأثرانگیز بنویسید، مثلاً با این مداخله در سن 6 سالگی خواهر کوچک در حال مرگ خود را درمان کرده‌اید، یا از رؤیاهای خاله سالمندی که تازه درگذشته الهام گرفته‌اید، یا شاید بخواهید پیوندی دینی بسازید. تخیل شما حد ندارد؛ فقط مطمئن شوید داستان پرکشش است. حتی شاید روزی فیلمی از آن ساخته شود.

3. چیزی شبه‌علمی اضافه کنید

چه خوشمان بیاید چه نه، در دورانی زندگی می‌کنیم که نمی‌توانیم علم را کاملاً از افکارمان بیرون بگذاریم. دست‌کم توصیه می‌کنیم کمی اصطلاح علمی بیفزایید. مفاهیمی انتخاب کنید که فقط چند متخصص بفهمند؛ فیزیک کوانتوم، درهم‌تنیدگی، نظریه آشوب و نانوفناوری برای مثال گزینه‌های بسیار خوبی هستند.

می‌توانید از برخی ایده‌های دانشمندان مهم نقل کنید، ادعا کنید تیم‌های کاملی از دانشگاه‌های آمریکا روی این سازوکارها کار می‌کنند یا درمانتان از حمایت افراد و روش‌های برنده نوبل برخوردار است. کمی فناوری پیشرفته به اختراع تازه خود اضافه کنید؛ دستگاهی نو و براق با چراغ‌های چشمک‌زن و صفحه دیجیتال می‌تواند جذاب باشد. اگر اثرگذار به نظر برسد، همه چیز ممکن است خوب پیش برود.

4. افزودن خرد باستانی را فراموش نکنید

با همه این علم، یعنی شبه‌علم ، نباید فراموش کنید محکم به سنت‌ها بچسبید. درمانتان باید بر خرد کهنِ دوباره‌کشف‌شده و با سازگار کردن تکمیل‌شده تکیه کند. این باعث می‌شود باور کنند درمانتان هم مؤثر است و هم ایمن.

یادداشت: شبه‌علم یا علم جعلی (انگلیسی pseudoscience)، ادعا، باور، اطلاعات و کاربردهایی هستند که با استدلال‌های علمی مطرح می‌شوند، اما استانداردهای لازم پژوهش علمی مانند مواد، روش و آزمون‌پذیری (تأییدپذیری) ندارند یا با تحقیق علمی کافی پشتیبانی نمی‌شوند.

5. ادعا کنید درمان همه دردهاست

اگر می‌خواهید درآمدتان را بیشینه کنید باید مشتریان زیادی داشته باشید. بنابراین تأیید اینکه درمانتان علاج همه دردهاست، ایده بسیار خوبی است. نگران غیرمنطقی بودن چنین ادعایی نباشید. وقتی آن را مطرح کنید، افراد زیادی می‌یابید که باورتان کنند.

6. مشکل شواهد را حل کنید

شکاکان و مشتریان حتماً روزی شاهد می‌خواهند. وحشت نکنید، این آن‌قدر که به نظر می‌رسد تهدیدکننده نیست. با ارائه گواهی دیگران می‌توانید مشکل را حل کنید.

به وب‌سایتی نیاز دارید که درمان‌های مشتریان راضی و اینکه درمان چگونه جانشان را نجات داده، خوب نمایش دهد و گزارش کند. اگر چنین مشتری‌ای ندارید، بسازید. باز کردن حساب جعلی کاری بسیار ساده و رایگان است.

7. نشان دهید در فریب با آمار استاد شده‌اید

برخی شکاکان ممکن است تحت تأثیر قرار نگیرند و شواهدتان را نقد کنند. ارائه آمار راه خوبی است که دست‌کم مدتی آرام نگهشان دارد. توافق عمومی میان شارلاتان‌ها این است که حدود % 70 بیماران از دارونما سود می‌برند. بنابراین می‌توانید کمی آن را بیشتر کنید و بهبود چشمگیر % 76.5 را در مجموعه موردی دست‌کم 5000 بیمار ارائه دهید.

8. پول زیادی بخواهید

در نهایت فراموش نکنید هدفتان ثروتمند شدن است. پس هزینه‌های بالا، حتی بسیار بالا، مطالبه کنید. اگر درمانتان محصول قابل فروش است (برای مثال در اینترنت)، آن را گران بفروشید؛ اگر درمان عملی است، دستمزد سنگین بخواهید؛ اگر فن قابل آموزش است، آموزش دیگر درمانگران را با هزینه بالا آغاز کنید و بخواهید از درآمد آینده‌شان کمیسیون کسر شود.

درخواست پول بیش‌ازحد بهترین راه مشهور شدن است. آیا شارلاتان مشهور با قیمت معقول شنیده‌اید؟

اکنون از همه نظر آماده‌اید. اما برای اینکه در نخستین مانع فرار نکنید، پاسخ‌های کاربردی را بررسی می‌کنیم تا بتوانید به شکاکان اجتناب‌ناپذیر جواب دهید. پاسخ‌ها برای قانع کردن آن‌ها طراحی نشده‌اند، اما اگر در جمع مطرح شوند، باور عمومی را به سمت شما می‌آورند.

• پرسش: درمان شما ممکن است زیان جدی ایجاد کند؛ آیا این مسئولیت را می‌پذیرید؟
• پاسخ: زیان؟ می‌فهمید درباره چه حرف می‌زنید؟ آشکارا نه. هر سال صدها هزار نفر به دلیل دارویی که از پزشکان گرفته‌اند می‌میرند. ما به این می‌گوییم زیان!
• پ: متخصصان می‌گویند درمانتان از نظر زیستی مناسب نیست، پاسختان چیست؟
• ج: چیزهای زیادی هست که علم هنوز نفهمیده و هرگز نخواهد فهمید. راه‌های دیگری برای دانستن وجود دارد و علم فقط یکی از آن‌هاست.
• پ: آیا پژوهش‌های کنترل‌شده پشتیبان ادعاهایتان از نوع مطالعات بالینی را نشان می‌دهید؟ -
• ج: کارآزمایی‌های بالینی ارزش بسیار محدودی دارند؛ بسیار کوچک و اغلب سوگیرانه‌اند و هرگز زندگی واقعی را بازتاب نمی‌دهند. به همین علت بسیاری متخصصان دنبال راه‌های بهتر برای نشان دادن ارزش مداخلات پزشکی هستند. 
• پ: چرا درمانتان این‌قدر گران است؟ 
• ج: سال‌های آموزش، برنامه پژوهشی کامل، نظارت‌های مستمر، رعایت مقررات و تیم بزرگی از همکاران. فکر می‌کنید همه این‌ها رایگان است؟ شخصاً دوست داشتم برای همه بیمارانم رایگان انجام دهم، اما در برابر دیگران مسئولیت دارم.
• پ: پروفسور ارنست اخیراً گفته درمانتان اثبات نشده است، درست است؟
• ج: این مرد قابل اعتماد نیست؛ در دست صنعت داروسازی است! به‌هرحال می‌دانستید فقط % 15 درمان‌های متعارف واقعاً مبتنی بر شواهد هستند؟

موضوعات مرتبط:

- ویتامین C با دوز بالا در درمان سرطان

- دانش علمی و پزشکی مبتنی بر شواهد! علم با خواستن دانستن آغاز می‌شود

- 10 درمان جایگزین محبوب همه دوران‌ها

- 7 دلیل احساس نیاز به درمان‌های مکمل و جایگزین در سرطان