چرا در سرطان سکسکه ایجاد می‌شود و چگونه درمان می‌شود؟

سکسکه، انقباض‌های غیرارادی عضله دیافراگم است که کف قفسه سینه ما را تشکیل می‌دهد. گاهی می‌تواند مقاوم و طولانی‌مدت باشد. در بیماران انکولوژی و مراقبت تسکینی ممکن است سکسکه مقاوم یا گذرا دیده شود که آزاردهنده و فرساینده می‌شود. در بیماران سرطانی ممکن است در مراحل مختلف بیماری، به علت خود بیماری یا درمان‌های آن رخ دهد.

در حدود %40 بیماران سرطانی سکسکه ایجاد می‌شود

اغلب انکولوژیست بیماران سرطانی از سکسکه آن‌ها خبر ندارد. اما طبق یک پیمایش در بیماران سرطانی، حتی اگر شناسایی شود، ممکن است سکسکه به‌طور مؤثر درمان نشود.

در صورت کنترل ناکافی، سکسکه ماندگار می‌تواند کیفیت زندگی بیمار را تحت تأثیر قرار دهد و %40 شرکت‌کنندگان پیمایش، سکسکه مزمن خود را «بسیار بیشتر» یا «کمی شدیدتر» از تهوع و استفراغ ارزیابی کرده‌اند.

به‌طور کلی یافته‌ها نشان می‌دهند بیماران سرطانی دارای سکسکه ماندگار «واقعاً رنج می‌کشند».

سکسکه وضعیتی است که هر انسانی تجربه می‌کند و معمولاً می‌تواند خودبه‌خود برطرف شود. حملات سکسکه که در همه ممکن‌اند، می‌توانند ناشی از نفخ سریع بر اثر خوردن زیاد و تند، تحریک معده به علت غذاهای پرادویه، نوشیدنی گازدار یا بلع هوا، تغییر ناگهانی دمای بدن، الکل، سیگار و وضعیت‌های روانی باشند. چارلز آزبورن، متولد 1894، که طولانی‌ترین سکسکه او در کتاب رکوردهای گینس ثبت شده، از سن 28 سالگی دچار سکسکه شد و این وضعیت 68 سال ادامه یافت. با امکانات درمان امروزی، دیگر بعید به نظر می‌رسد با چنین موردی روبه‌رو شویم.

سکسکه را می‌توان بر اساس مدت دسته‌بندی کرد. موارد تا 48 ساعت را حمله سکسکه، مواردی که از 48 ساعت تا 1 ماه طول می‌کشند را سکسکه پایدارو موارد طولانی‌تر از 1 ماه را سکسکه مقاوم می‌توان نامید. سکسکه پایدار و مقاوم ممکن است عملکردهای معمول روزانه مانند خوردن، نوشیدن، حرف زدن و خوابیدن را مختل کند. در نتیجه این موارد، کاهش وزن، کم‌آبی بدن، بی‌خوابی، ضعف و خستگی و اختلالات روانی ممکن است پدید آیند و در پی آن کیفیت زندگی تحت تأثیر قرار گیرد. در بیماران سرطانی می‌تواند درد را تشدید کند. چون پژوهش‌های سکسکه روی تعداد محدودی بیمار بوده‌اند، داده‌ای درباره فراوانی آن، ویژگی‌های نژادی یا جغرافیایی وجود ندارد. در مردان و کودکان شایع‌تر است. در بیماران سرطان پیشرفته (مرحله 4)، گزارش شده است که %1-9 دچار سکسکه مقاوم یا پایدار هستند. در پژوهشی مطرح شده است که سکسکه را می‌توان نشانه‌ای برای سرطان مری دانست. طبق داده‌های برنامه پزشکی کلیولند، در % 9 بیماران مراقبت تسکینی سکسکه گزارش شده است.

شیمی‌درمانی تنها علت سکسکه نیست!

می‌توان علل سکسکه را به دو گروه علل محیطی و مرکزی تقسیم کرد. این‌ها نیز در میان خود به شکل زیر تقسیم می‌شوند:

جز این موارد، سکسکه ممکن است ناشی از اختلالات الکترولیتی و متابولیک (هیپوناترمی، هیپوکالمی، هیپوکلسمی، هیپوکاپنی و اختلالات کلیه)، دیابت، الکلیسم، علل روانی (اضطراب، استرس، ترس)، داروهای گوناگون و جراحی قبلی باشد. داروهایی که عارضه سکسکه برای آن‌ها گزارش شده شامل اپیوئیدها (داروهای مشتق مورفین)، بنزودیازپین‌ها، کورتیکواستروئیدها (داروهای کورتونی)، آگونیست‌های دوپامین و برخی داروهای شیمی‌درمانی هستند. بسیاری از داروهای سکسکه‌آور در درمان‌های مراقبت تسکینی به کار می‌روند. اما برخی از همین داروها در درمان سکسکه مقاوم نیز جایگاه دارند.

در بیماران سرطانی، هم خود سرطان می‌تواند موجب سکسکه شود (سرطان‌های مری، معده، پانکراس و مغز) و هم علل برشمرده‌شده در شکل بالا وضعیت‌هایی هستند که ممکن است در روند سرطان رخ دهند. افزون بر این، سکسکه در بیماران سرطانی می‌تواند ناشی از شیمی‌درمانی و پرتودرمانی نیز باشد.

کدام داروهای شیمی‌درمانی بیشتر موجب سکسکه می‌شوند؟

داروهای شیمی‌درمانی که می‌توانند سکسکه ایجاد کنند عبارت‌اند از:

• اتوپوزاید
• سیسپالتین
• کربوپلاتین
• سیکلوفسفامید
• دوستاکسل
• جمسیتابین
• ایرینوتکان
• پاکلیتاکسل
• ویندزین
• وینورلبین

سکسکه چگونه درمان می‌شود؟

در درمان سکسکه، پیش از مداخله دارویی باید درمان‌های غیردارویی، یعنی مانورهای ساده، در نظر گرفته شوند. از این مانورهای جسمی که بسیاری از ما می‌شناسیم می‌توان نگه داشتن نفس، نوشیدن آب، بیرون کشیدن زبان با دست، زور زدن، خم شدن به جلو و کشیدن زانوها به سمت شکم را پیشنهاد کرد.

با نگاه به درمان‌های دارویی می‌دانیم بخش بزرگی از داروهای مورد استفاده برای سکسکه از مسیر دستگاه عصبی موسوم به سامانه گابائرژیک اثر می‌کنند. این داروها کلرپرومازین، هالوپریدول، بنزودیازپین، گاباپنتین، متوکلرپرو‌مید و باکلوفن‌اند. از این میان، کلرپرومازین (نام تجاری Largactil) دارویی است که بیشتر پزشکان ابتدا برای درمان سکسکه بررسی می‌کنند. در سکسکه مرتبط با سرطان، مصرف یک‌چهارم (1/4) قرص Largactil توصیه می‌شود؛ اگر سکسکه برطرف نشد، مصرف دوباره توصیه نمی‌شود و در این وضعیت باید با پزشک یا پرستار انکولوژی خود تماس بگیرید. این دارو که قبلاً برای درمان سکسکه تأییدیه FDA (سازمان غذا و داروی آمریکا) داشت، بعدها به دلیل عوارض افت فشار خون، احتباس ادرار (کشیدگی مثانه به علت ناتوانی در دفع ادرار) و دلیریوم تأییدیه FDA خود را از دست داد. گرچه امروزه داروی انتخاب اول نیست، مواردی از پاسخ سکسکه مقاوم به آن وجود دارد.

درمان سکسکه باید با ارزیابی علل گفته‌شده در بالا انجام شود. برای مثال اگر سکسکه ناشی از رفلاکس معده باشد، درمان متوجه این علت است و داروهای کاهش‌دهنده ترشح اسید معده و تسریع‌کننده تخلیه معده داده می‌شوند.

گرچه داروهای حاوی متوکلرپرومید (Metpamid)، باکلوفن، گاباپنتین، لیدوکائین، متیل‌فنیدات، میدازولام و نیمودیپین می‌توانند در درمان سکسکه با علت محیطی استفاده شوند، مطالعات کافی برای روشن کردن اثربخشی آن‌ها وجود ندارد.

در مطالعه‌ای شامل 14 بیمار سکسکه با علل محیطی مانند هپاتیت ویروسی، التهاب مری و گاستریت خونریزی‌دهنده، نشان داده شد متکلرپرومید به‌طور چشمگیری مؤثر است.

در مطالعه‌ای که پاسخ درمانی یک بیمار با هشت ماه سکسکه را ارزیابی کرد، گفته شد سکسکه‌ای که تصور می‌شد ناشی از حمله قلبی قبلی و رفلاکس باشد، به داروهای حاوی لانسوپرازول (کاهش‌دهنده ترشح اسید معده)، کلونازپام و دیمن‌هیدرات خوب پاسخ داد، اما در این مورد به کلرپرومازین، متوکلرپرومید و باکلوفن پاسخ داده نشد.

با نگاه به درمان علل مرکزی نیز باید رویکردهای متوجه علت ارزیابی شوند. برای مثال در سکسکه ناشی از تومور مغزی، برداشتن جراحی توده یا پرتودرمانی گزینه درمان است.

در درمان سکسکه مقاومِ 30 بیمار با آسیب مغزی ناشی از سکته مغزی، باکلوفن در یک مطالعه تصادفی کنترل‌شده ارزیابی شد. نشان داده شد باکلوفن در این بیماران نسبت به دارونما مؤثر است. در یک مطالعه تصادفی کنترل‌شده برای ارزیابی متوکلرپرومید در سکسکه با علل مرکزی، که بیماران تومور مغزی نیز در میان آن‌ها بودند، این داروی ضدتهوع پرکاربرد ما نسبت به دارونما در درمان مؤثر شناخته شد.

داروی دیگر قابل استفاده در سکسکه با علل مرکزی، گاباپنتین است که چند گزارش موردی به سودمندی آن اشاره دارند. مطرح می‌شود اثربخشی آن در سکسکه با علت محیطی محدود است. این دارو در درمان درد ناشی از سرطان یا درمان‌های آن، یعنی درد نوروپاتیک استفاده می‌شود.

در درمان تهوع و استفراغ، از دگزامتازون، یکی از داروهای کورتونی، استفاده می‌شود. اما دگزامتازون می‌تواند سکسکه مقاوم ایجاد کند. نشان داده شده در بیمارانی که دگزامتازون موجب سکسکه می‌شود، مصرف متناوب آن با متیل‌پردنیزولون، داروی کورتونی دیگر، ممکن است سودمند باشد.

روش‌های غیردارویی درمان سکسکه

در درمان سکسکه، جدا از دارو، مداخلاتی موسوم به اقدامات مداخله‌ای نیز مطرح‌اند. مواردی از آزمودن این اقدامات وجود دارد، اما تعداد آن‌ها کم است. در این اقدامات، روشی مبتنی بر بلوک یا تحریک اعصابی انجام می‌شود که در سازوکار ایجاد سکسکه نقش دارند و مسئول تحریک عضله دیافراگم‌اند (اعصاب فرنیک و واگ). اما متخصصان بالینی ماهر در این حوزه اندک‌اند و نسبت فایده به زیان باید بسیار خوب ارزیابی شود. این روش می‌تواند برای سکسکه مقاومی که به همه درمان‌های دیگر ممکن پاسخ نداده و کیفیت زندگی را شدیداً مختل کرده است، گزینه‌ای باشد.

از میان روش‌های طب مکمل، وقتی پژوهش‌های کاربرد طب سوزنی در درمان سکسکه ارزیابی شدند، مشخص شد انجام آن در کنار درمان دارویی ممکن است سودمند باشد.

در نتیجه، سکسکه در سرطان؛

• ممکن است ناشی از خود تومور، درمان‌های سرطان یا دیگر علل برشمرده در بالا باشد،
• یکی از عوارض شایع است که تا % 10 بیماران سرطانی را درگیر می‌کند و
• با رویکردهای مناسب درمان آن ممکن است.