Xərçəngdə hıçqırıq niyə yaranır və necə müalicə edilir?

Hıçqırıq, döş qəfəsimizin əsasını təşkil edən diafraqma əzələsinin qeyri-iradi yığılmalarıdır. Bəzən davamlı və uzunmüddətli ola bilər. Onkologiya və palliativ qayğı xəstələrində əsəbiləşdirici və bezdirici hala gələn davamlı və ya keçici hıçqırıq vəziyyətləri ilə qarşılaşmaq mümkündür. Xərçəng xəstələrində xəstəliyə və ya onun müalicələrinə bağlı olaraq xəstəliyin müxtəlif mərhələlərində görülə bilər.

Xərçəngli xəstələrin təxminən %40-ında hıçqırıq inkişaf edir

Xərçəngli xəstələrin hıçqırığından çox vaxt onkoloqlarının xəbəri olmur. Lakin xərçəng xəstələrində aparılmış sorğuya görə, hətta tanınsa belə, hıçqırıq təsirli şəkildə müalicə edilməyə bilər.

Kifayət qədər nəzarət edilmədikdə davamlı hıçqırıq xəstənin həyat keyfiyyətinə təsir edə bilər və sorğu iştirakçılarının %40-ı xroniki hıçqırıqlarını ürəkbulanma və qusmadan "xeyli çox" və ya "bir qədər daha şiddətli" qiymətləndirir.

Ümumən nəticələr davamlı hıçqırıq inkişaf edən xərçəngli xəstələrin "həqiqətən əziyyət çəkdiyini" göstərir.

Hıçqırıq hər insanın yaşadığı, adətən öz-özünə düzələ bilən vəziyyətdir. Hər kəsdə görülə bilən hıçqırıq tutmaları çox və sürətli yemək nəticəsində sürətlə köp yaranması, ədviyyatlı qidalar, qazlı içkilər və ya hava udulması səbəbindən mədənin qıcıqlanması, bədən temperaturunun qəfil dəyişməsi, alkoqol, siqaret, psixoloji vəziyyətlər kimi səbəblərdən ola bilər. Ginnesin Rekordlar Kitabına ən uzun sürən hıçqırıq hadisəsi kimi daxil olmuş, 1894 doğumlu Charles Osbornenin hıçqırığı 28 yaşında başlamış və 68 il sürmüşdür. Müasir müalicə imkanları ilə artıq belə hıçqırıq hadisəsi ilə qarşılaşmağımız mümkün görünmür.

Hıçqırıqlar müddətinə görə təsnif edilə bilər. 48 saata qədər olanlara hıçqırıq tutması, 48 saatdan 1 aya qədər sürənlərə israrlı hıçqırıq, 1 aydan uzun olanlara inadlı hıçqırıq deyilə bilər. İsrarlı və inadlı hıçqırıqlar yemək, içmək, danışmaq, yatmaq kimi adi gündəlik funksiyaları poza bilər. Bütün bunların nəticəsində çəki itkisi, bədənin susuzlaşması, yuxusuzluq, halsızlıq-yorğunluq, psixoloji pozuntular yarana və beləliklə həyat keyfiyyəti təsirlənə bilər. Xərçəng xəstələrində ağrının şiddətlənməsinə səbəb ola bilər. Hıçqırıqla bağlı araşdırmalar məhdud sayda xəstədə aparıldığından onun rastgəlmə tezliyi, irq və ya coğrafi xüsusiyyətlərinə dair məlumat yoxdur. Kişilərdə və uşaqlarda daha çox görülür. İrəliləmiş xərçəngi (4. mərhələ) olan xəstələrin %1-9-unda inadlı və ya israrlı hıçqırıq görüldüyü bildirilmişdir. Bir tədqiqatda hıçqırığın qida borusu xərçəngi üçün əlamət sayıla biləcəyi irəli sürülmüşdür. Cleveland Tibb Proqramının məlumatlarına görə palliativ qayğı xəstələrinin % 9-unda hıçqırıq olduğu bildirilmişdir.

Hıçqırığın yeganə səbəbi kimyaterapiya deyil!

Hıçqırıq səbəblərini periferik və mərkəzi səbəblər olaraq ikiyə ayıra bilərik. Bunlar da öz aralarında belə bölünə bilər:

Bunlardan başqa elektrolit və metabolik pozuntular (hiponatremiya, hipokaliemiya, hipokalsemiya, hipokapniya, böyrək pozuntuları), diabet, alkoqolizm, psixoloji səbəblər (təşviş, stress, qorxu), müxtəlif dərmanlar və keçirilmiş əməliyyatla əlaqəli ola bilər. Hıçqırıq yan təsiri bildirilən dərmanlar opioidlər (morfin törəmələri), benzodiazepinlər, kortikosteroidlər (kortizonlu dərmanlar), dopamin aqonistləri və bəzi kimyaterapiya dərmanlarıdır. Hıçqırıq yarada bilən dərmanların çoxu palliativ qayğı müalicələrində istifadə edilir. Lakin bu dərmanların bəzilərinin də inadlı hıçqırıq müalicəsində yeri vardır.

Xərçəng xəstələrində xərçəngin özü hıçqırığa səbəb ola bildiyi kimi (qida borusu, mədə, mədəaltı vəzi, beyin xərçəngləri), yuxarıdakı şəkildə sadaladığımız səbəblər də xərçəng prosesində qarşılaşa biləcəyimiz vəziyyətlərdir. Bununla yanaşı, xərçəng xəstələrində hıçqırıq kimyaterapiya və radioterapiyaya bağlı da yarana bilər.

Hıçqırığa ən çox səbəb olan kimyaterapiya dərmanları hansılardır?

Hıçqırıq yarada bilən kimyaterapiya dərmanları bunlardır;

• etoposid
• sispaltin
• karboplatin
• siklofosfamid
• dosetaksel
• gemsitabin
• irinotekan
• paklitaksel
• vindesin
• vinorelbin

Hıçqırıq necə müalicə edilir?

Hıçqırıq müalicəsində dərmanla müdaxilədən əvvəl sadə manevrlər olan dərmansız müalicələr nəzərə alınmalıdır. Çoxumuzun bildiyi bu fiziki manevrlər arasında nəfəsi saxlamaq, su içmək, dili əllə çölə çəkmək, gücənmək, önə əyilmək və dizləri qarına doğru çəkmək kimi nümunələr tövsiyə edilə bilər.

Dərman müalicələrinə baxdıqda hıçqırıqda istifadə olunan dərmanların böyük hissəsinin GABAergik sistem adlandırdığımız sinir sistemi yolu vasitəsilə təsir göstərdiyini bilirik. Bu dərmanlar klorpromazin, haloperidol, benzodiazepin, gabapentin, metoklorpromid və baklofendir. Bunlardan klorpromazin (bazar adı Largactil) əksər həkimlərin hıçqırıq müalicəsində ilk növbədə qiymətləndirdiyi dərmandır. Xərçənglə əlaqəli hıçqırıq zamanı dörddə bir (1/4) Largactil tableti qəbul etmək tövsiyə olunur; hıçqırıq keçməzsə, təkrar qəbul tövsiyə edilmir, bu halda onkologiya həkiminiz və ya onkologiya tibb bacınızla əlaqə saxlamalısınız. Əvvəllər hıçqırıq müalicəsində FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) təsdiqi olan bu dərmanın sonradan hipotoniya, sidik tutulması (sidiyə gedə bilməmək səbəbindən sidik kisəsində gərginlik) və delirium yan təsirləri səbəbindən FDA təsdiqi geri götürülmüşdür. Bu gün ilk seçim dərmanı olmasa da, inadlı hıçqırıqda cavab alınan hallar vardır.

Hıçqırıq müalicəsi yuxarıda qeyd etdiyimiz səbəblər qiymətləndirilərək aparılmalıdır. Məsələn, mədə reflüsünə bağlı hıçqırıq varsa, bu səbəbə yönəlmiş, mədə turşusu ifrazını azaldan və mədənin boşalmasını sürətləndirən dərmanlar verilir.

Periferik səbəblərlə bağlı hıçqırıq müalicəsində metoklorpromid (Metpamid), baklofen, gabapentin, lidokain, metilfenidat, midazolam, nimodipin tərkibli dərmanlar istifadə edilə bilsə də, onların təsirliliyini aydınlaşdıracaq kifayət qədər tədqiqat yoxdur.

Viral hepatit, ezofagit, hemorragik (qanamalı) qastrit kimi periferik səbəblərlə əlaqəli hıçqırıq hallarından ibarət 14 xəstəli tədqiqatda metklorpromidin nəzərəçarpacaq dərəcədə təsirli olduğu göstərilmişdir.

Səkkiz ay hıçqırığı davam edən xəstənin müalicə cavablarının qiymətləndirildiyi tədqiqatda keçirilmiş infarkt və reflü ilə əlaqəli olduğu düşünülən hıçqırığın lansoprazol (mədə turşusu ifrazını azaldan dərman), klonazepam və dimenhidrat tərkibli dərmanlara yaxşı cavab verdiyi, bu halda klorpromazin, metoklorpromid və baklofenə cavab alınmadığı bildirilmişdir.

Mərkəzi səbəblərin müalicəsinə baxdıqda yenə səbəbə yönəlmiş yanaşmalar qiymətləndirilməlidir. Məsələn, beyin şişinə bağlı yaranmış hıçqırıq halında kütlənin cərrahi çıxarılması və ya radioterapiya müalicə seçimi olacaqdır.

İnsulta (beyin iflicinə) bağlı beyin zədəsi olan 30 xəstədə inadlı hıçqırığın müalicəsində baklofen randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatla qiymətləndirilmişdir. Baklofenin bu xəstələrdə plasebo ilə müqayisədə təsirli olduğu göstərilmişdir. Aralarında beyin şişi olan xəstələrin də olduğu mərkəzi səbəblərlə bağlı hıçqırıqda metoklorpromidin təsirliliyini qiymətləndirən randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatda tez-tez istifadə etdiyimiz bu ürəkbulanma dərmanı plasebo ilə müqayisədə müalicədə təsirli tapılmışdır.

Mərkəzi səbəblərlə bağlı hıçqırıqda istifadə edilə bilən digər dərman gabapentindir və bir neçə hal tədqiqatı onun faydalı olduğunu göstərir. Periferik səbəbli hıçqırıqda təsirliliyinin isə məhdud olduğu irəli sürülür. Bu dərman xərçəngə və ya onun müalicələrinə bağlı yarana bilən neyropatik ağrı müalicəsində istifadə edilir.

Ürəkbulanma-qusma müalicəsində kortizon tərkibli dərmanlardan deksametazon istifadə edilir. Lakin deksametazon inadlı hıçqırığa səbəb ola bilər. Deksametazonun hıçqırıq yaratdığı xəstələrdə başqa kortizonlu dərman olan metilprednizolonla növbəli istifadədən fayda görülə biləcəyi göstərilmişdir.

Farmakoloji olmayan (dərmansız) hıçqırıq müalicə üsulları

Hıçqırıq müalicəsində dərmanlardan başqa intervensional adlanan müdaxilələr də vardır. İntervensional müdaxilələrin sınandığı hallar mövcud olsa da, az saydadır. Bu prosedurlarda hıçqırığın yaranma mexanizmində rolu olan və diafraqma əzələsinin oyanmasına cavabdeh sinirlərin (frenik və vagus sinirləri) bloklanmasına və ya stimullaşdırılmasına əsaslanan prosedur tətbiq edilir. Lakin bu sahədə az sayda peşəkar klinisist vardır və fayda-zərər nisbəti çox yaxşı qiymətləndirilməlidir. Bütün digər mümkün müalicələrə cavab verməmiş və həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edən inadlı hıçqırıqda seçim ola bilər.

Tamamlayıcı tibb üsullarından akupunkturun hıçqırıq müalicəsində istifadəsinə dair tədqiqatlar qiymətləndirildikdə dərman müalicəsinə əlavə tətbiqinin fayda göstərə biləcəyi ortaya qoyulmuşdur.

Nəticə olaraq xərçəngdə hıçqırıq;

• şişin özünə, xərçəng müalicələrinə və ya yuxarıda sadalanmış digər səbəblərə bağlı görülə bilən,
• xərçəng xəstələrini % 10-a qədər nisbətdə təsirləndirən tez-tez rast gəlinən yan təsirlərdən biridir və
• uyğun yanaşmalarla müalicəsi mümkündür.