Delirium nədir? Xərçəng xəstələrində deliriumun əlamətləri və müalicəsi hansılardır?

Delirium qəfil başlayan, saatlar və günlər ərzində aydınlaşan, şüur qarışıqlığının üstünlük təşkil etdiyi vəziyyətdir.

Şüurda dalğalanmalar, çaşqınlıq, diqqət və yaddaş problemləri, narahatlıq və ya əksinə həddindən artıq ləngimə halı ilə aşağıda bir qədər ətraflı təsvir ediləcək hallüsinasiya və sayıqlama adlanan tapıntıların tez-tez qoşulduğu delirium vəziyyəti xərçəng xəstələrimizdə də rast gəldiyimiz, təcili tibbi müdaxilə tələb edən haldır.

Delirium nədir?

Bədənimiz həyatda qalmağımızı təmin edən olduqca mürəkkəb bioloji tarazlığa malikdir və bu tarazlıq bədənin funksiyalarını ən səmərəli şəkildə davam etdirməsi üçün şərtdir. Bu bioloji tarazlıq hansısa səbəbdən pozulduqda təsirlənən orqanlara bağlı müxtəlif xəstəlik əlamətlərini müşahidə etməyə başlayırıq. Bu tarazlıq pozğunluğu beynin fəaliyyətinə təsir etdikdə xəstələrdə bir çox psixi xəstəlik əlamətinin birlikdə müşahidə edilə bildiyi delirium vəziyyəti yarana bilər. Yəni delirium ağır psixi xəstəlik təəssüratı versə də, əslində pozulmuş bədən tarazlığının beyinə təsiri ilə yaranan əlamətlər toplusudur.

Deliriumun əlamətləri

Şüurda dalğalanma və oriyentasiya pozğunluğu: Şüurluluq halını oyaq olmaq və ətrafın tam fərqində olmaq kimi təsvir edə bilərik. Deliriumda bu oyaqlıq və ətrafın fərqində olma halı gün ərzində dalğalanmalarla gedir. Günün bir anında ətrafında baş verənləri tam anlayan, zehni aydınlaşan xəstələrimiz bir neçə saat sonra nəzərəçarpacaq çaşqınlıq yaşaya bilər. Xüsusilə gecələr pisləşmə daha tez-tez olur və şəxs günün hansı saatı, hansı gün, ay və ya il olduğunu bilməyə bilər. Harada və niyə orada olduğunu xatırlamaya, başqa yerdə olduğunu düşünə bilər; bəzən ətrafındakı şəxsləri tanımama və qarışdırma da müşahidə edilə bilər.

Yuxu-oyaqlıq dövrünün pozulması: Delirium prosesində xəstələrin gecə-gündüz dövrləri tərsinə çevrilə bilər və gecələr yatmayan, yata bilməyən xəstələr gündüzləri mürgüləyərək keçirməyə meyilli ola bilər. Müntəzəm gecə yuxusunun alınmaması isə vəziyyətin ağırlaşmasında mühüm amildir.

Diqqət və yaddaş problemləri: Ağırlığı dəyişsə də, delirium vəziyyətində xəstələr diqqətlərini toplamaqda, konsentrasiyanı saxlamaqda çətinlik çəkir. Bəzən diqqəti saxlaya bilməmək o qədər aydın olur ki, qarşısındakıların dediklərini anlamasına, bəzən də düzgün sözlər tapıb normal cümlələr quraraq dərdini izah etməsinə mane ola bilər. Onsuz da zaman, yer və şəxslər barədə çaşqın olduqlarından danışdıqları dinləyənlərə dağınıq və mənasız gələ bilər.

Qavrayışlar və düşüncələr: Delirium zamanı beyin fəaliyyətinin pozulması səbəbindən xəstələrimiz əslində mövcud olmayan, lakin 5 duyğu vasitəsilə qavradıqlarını iddia etdikləri bəzi stimullardan danışa bilərlər. Hallüsinasiya da adlandırılan bu hallarda xəstələrimiz başqalarının görmədiyi şeyləri gördüklərini, eşitmədiyi səsləri eşitdiklərini deyə bilərlər. Məsələn, otaqda birinin gəzdiyini, divarda hörümçəklərin, həşəratların dolaşdığını, kiminsə onları çağırdığını söyləyə bilərlər. Bəzən də qəribə, həqiqət olması mümkün olmayan, lakin güclü inandıqları fikirlərə malik ola bilərlər. Sayıqlama kimi də təsvir edilən bu hallarda kiminsə onlara zərər verəcəyi düşüncəsi üstünlük təşkil edə bilər. Buna görə tibb bacıları müalicə verərkən və ya ailə üzvləri onları yedizdirərkən zəhərlənə biləcəkləri düşüncəsini və qorxusunu yaşaya bilərlər.

Duyğular və davranışlar: Delirium başlamazdan dərhal əvvəl zəif emosional dəyişikliklər yaşanır. Daxili sıxıntı, tez qəzəblənmə, həddindən artıq təşviş və narahatlıq, tez kövrəlib ağlama kimi güclü duyğular müşahidə edilə bildiyi kimi, tam əksinə həddindən artıq durğunluq və ətrafa laqeydlik də müşahidə edilə bilər. Hiperaktiv delirium adlandırılan, narahatlığın və yerində dura bilməməyin aydın olduğu hallarda daim yataqdan qalxmaq istəyi, mühakimə və düzgün qərar vermə proseslərinin pozulması səbəbindən venadaxili yolları və maye sistemini çıxarmağa, xəstəxanadan getməyə çalışmaq kimi uyğun olmayan davranışlar tez-tez müşahidə edilə bilər. Hipoaktiv delirium vəziyyətində isə xəstələr daha az ünsiyyət qurur, daha az hərəkət edir və günün böyük hissəsini yuxulu keçirə bilərlər.

Xəstələrimizin yalnız yarısı yaşadığı bu təcrübəni xatırlaya bilir. Digər tərəfdən xəstə yaxınları üçün qorxulu ola bildiyi kimi, əlamətlərin idarə edilməsi çətin olduğundan eyni zamanda ağır dövrdür.

Xərçəng xəstələrində deliriumun səbəbləri nələr ola bilər?

Beynin fəaliyyətinə təsir edib deliriuma səbəb ola bilən amillər:

1. İnfeksiyalar
2. Bədənin müxtəlif səbəblərlə (məsələn ishal , qusma) susuz qalması (dehidratasiya)
3. Bədəndə duz, kalium, kalsium, maqnezium kimi mineralların tarazlığının pozulduğu hallar
4. Oksigenləşmənin pozulması (ağciyərlərin nəfəsalma-vermə fəaliyyətində çatışmazlıqlar olduqda)
5. Şiddətli, nəzarət altına alına bilməyən ağrılar
6. Qəbizlik (xüsusilə yaşlı xəstələrimizdə)
7. Birbaşa beyin mənşəli amillər (məsələn, beyin şişləri, xərçəngin beyinə verdiyi metastazlar, beyində damar tıxanıqlığı və ya qanaxma)
8. Xərçəngin və ya bədənin xərçəng hüceyrələrinə qarşı ifraz etdiyi bəzi bədən kimyəvi maddələri
9. Böyrək, qaraciyər kimi orqanların çatışmazlıqları
10. Hormonal tarazsızlıqlar (tiroid vəzinin az/çox işləməsi, şəkərin aşağı olması)
11. Kimyaterapiya və ya radioterapiyanın yan təsirinə ikincili olaraq
12. Xərçəng müalicəsindən kənar dərmanların yan təsiri olaraq (məsələn, morfin törəməsi güclü ağrıkəsicilər, sakitləşdiricilər, kortizon müalicələri, aritmiya dərmanları və s.)
13. Uzunmüddətli qidalanma çatışmazlıqları - kaxeksiya

Delirium xərçəng xəstəliyinə xas deyil. Xərçəng xəstəliyi və onunla bağlı səbəblərdən başqa böyük əməliyyatlardan, ciddi travmalardan, mühüm sistemik infeksiyalardan sonra da delirium ola bilər. Göründüyü kimi, bədənin tarazlığını poza bilən hər hal deliriuma səbəb ola bilər. Bədən tarazsızlığı aradan qaldırıldıqda isə əksər hallarda delirium vəziyyəti də yox olur.

Delirium diaqnozu necə qoyulur?

Delirium diaqnozu xəstə və yaxınlarından alınan tarixçə və psixiatrik müayinə ilə qoyulur. Ciddi və ya xroniki xəstəliyi olan şəxslərdə qəfil başlayan, şüurda dalğalanmalarla gedən, şəxsin ətrafı ilə ünsiyyətini pozan, zamana, olduğu yerə və ətrafındakılara fərqindəliyini azaldan yuxarıda ətraflı verilmiş əlamətlər toplusu müşahidə edilərsə, dərhal həkiminə xəbər verilməlidir.

Həkiminiz və psixiatr deliriumu digər xəstəliklərdən ayırmaq üçün keçmiş psixi xəstəlik tarixçəsi barədə də xəstə yaxınlarından məlumat istəyə bilərlər. Çünki demensiya xəstələrinin, baş travması tarixçəsi və ya alkoqol asılılığı tarixçəsi olan xəstələrin deliriuma daha meyilli olduğu məlumdur və müalicələri fərqlənir. Müayinə zamanı həkimləriniz xəstənin idrak funksiyalarını ölçə biləcəkləri qısa testlər tətbiq edə bilərlər.

Delirium necə müalicə edilir?

Delirium bədən problemlərinin psixi xəstəlik görünüşündə ortaya çıxması olduğundan əsas müalicə altda yatan bədən probleminin aşkarlanması və müalicəsidir. Altda yatan problemi müəyyən etmək üçün fiziki müayinə ilə yanaşı qan testləri istənilə bilər. Şübhə edilən xəstəliyə görə bəzən radioloji görüntüləmə (ağciyər rentgeni, tomoqrafiya, MR) istənilə bilər.

Müayinələr nəticəsində aşkarlanan problemə yönəlmiş müalicə tətbiq edilir. Delirium bədəndə su-duz-mineral tarazsızlığına bağlıdırsa, maye əlavəsi və çatışmayan mineralların yerinə qoyulması müalicə seçimidir. Altda yatan problem infeksiyadırsa, antimikrob dərmanlarla müalicəsi prioritet olacaq. Ağrıdırsa, ağrının aradan qaldırılması; ağrıkəsicilərdirsə, dərmanların sadələşdirilməsi və ya dozanın azaldılması vəziyyəti düzəldə bilər. Yəni problem nədirsə, onun aşkarlanması və müalicəsi deliriumun əsas müalicə formasıdır. Delirium nə qədər müddətə keçir sualının cavabı da altda yatan vəziyyətin müalicəsindən asılıdır. Lakin təəssüf ki, bütün səylərə baxmayaraq bir çox xəstədə deliriuma səbəb ola bilən problem dəqiq müəyyən edilə bilmir.

Altda yatan xəstəliyin müalicəsi zamanı xəstənin həyat keyfiyyətini artırmaq, yuxu-oyaqlıq rejimini təmin etmək, fərqində olmadan özünə və ya ətrafına zərər vermə riskini azaltmaq da ən əsas məqsəddir.

Bu səbəbdən xəstələri

1. Mümkünsə, izdihamdan və səs-küydən uzaq, təkbaşına qayğı ala biləcəyi və həm yaxınları, həm də müalicə komandası tərəfindən yaxından izlənə biləcəyi otaqda müşahidə etmək uyğun olar.
2. Gecə işıqları zəiflətmək və ya söndürmək, gündüz isə gün işığının otağa daxil olmasını təmin etmək gecə-gündüz dövrünün düzəlməsini dəstəkləyəcək.
3. Xəstələrimiz çaşqın ola bildiyindən onlarla maraqlanan şəxslərin danışmazdan əvvəl özünü təqdim etməsi, mümkünsə eyni tibb bacıları və baxıcılar tərəfindən baxılması, tez-tez harada olduğu, niyə burada olduğu, həftənin hansı günü olduğu, nə qədər müddətdir xəstəxanada olduğu kimi məlumatların çatdırılması xəstənin yenidən ətrafın fərqində olmasını artıracaq (yenidən oriyentasiya)
4. Eyni şəkildə otaqda təqvim, saat və ya tanış əşyaların olması da ətrafın fərqində olmanı dəstəkləyəcək.
5. Xəstə narahat və sıxıntılı olduqda sakitləşdirilməlidir. Bəzən xəyallar görmə və ya səslər eşitmə səbəbindən xəstələrimiz çox narahat ola bilərlər. Bu halda yaxınları nə xəyalları təsdiqləyib qoşulmalı (məsələn: Bəli, ana, mən də o hörümçəkləri görürəm, təmizlətdirəcəyəm, sən fikir vermə), nə də xəstəni onların olmadığına inandırmağa çalışmalıdır (məsələn: Belə şey yoxdur, gəl bax, istəsən toxunmağa çalış və s.). Edilməli iş xəstənin sıxıntısının fərq edildiyini bildirmək və diqqətini başqa istiqamətə çəkməyə çalışmaqdır (məsələn: Mən sənin gördüyün hörümçəkləri görmürəm, amma çox sıxıntılı olduğunu görə bilirəm, bəzən xəstə olanda belə ola bilərmiş, istəsən bir az televizora bax və ya gözlərini yumub yatmağa çalış, mən burada olacağam…).
6. Bəzən yuxarıda qeyd edilən davranış üsulları da fayda verməyə bilər. Bu halda xəstənin yerində dura bilməməsini və narahatlığını azaldan, yuxu rejimini təmin edən, hallüsinasiyalarını aradan qaldıran dərman müalicələri verilə bilər. Antipsixotik dərmanlar tez-tez ilk müalicə seçimi kimi istifadə edilir. Ağır hallarda antipsixotiklərə benzodiazepin adlanan sakitləşdirici təsirli dərmanların əlavə edilməsi lazım gələ bilər.

Nəticə

Delirium hələ də kifayət qədər yaxşı tanınmır. Bu, həm xəstələrin, həm də yaxınlarının sıxıntı yaşamasına, yıxılma və s. səbəblərlə təsadüfi zədələrə və xəstələrimizin həyat keyfiyyətinin azalmasına səbəb olur. Ən əsası, delirium altda yatan bədən probleminin həyəcan siqnalı olduğundan deliriumun aşkar edilməməsi və müalicəsiz qalması altda yatan problemin müalicəsiz qalması deməkdir və həyat itkisi riski yaradır. Qəfil başlayan çaşqınlıq hallarını gecikmədən həkimlərinizə çatdırmağınız çox vacib və zəruridir.

Marağınızı çəkə bilər: Psixoonkologiya – xərçəng psixologiyası xəbərləri