რა არის დელირიუმი? რა ნიშნები და მკურნალობა აქვს კიბოს პაციენტებში?

დელირიუმი უეცრად დაწყებული, საათებსა და დღეებში გამოხატული დაბნეულობის მდგომარეობაა.

ცნობიერების რყევა, დაბნეულობა, ყურადღებისა და მეხსიერების სირთულე, მოუსვენრობა ან პირიქით მკვეთრი შენელება, ხშირად ჰალუცინაციებითა და ბოდვით, კიბოს პაციენტებშიც გვხვდება და გადაუდებელ ჩარევას მოითხოვს.

რა არის დელირიუმი?

სხეულს გადარჩენისა და ეფექტური ფუნქციისთვის რთული ბიოლოგიური წონასწორობა აქვს. დარღვევისას დაზიანებული ორგანოს მიხედვით დაავადების ნიშნები ჩნდება. ტვინის ფუნქციის დაზიანებისას კი მრავალი ფსიქიკური ნიშნის ერთობლიობა, დელირიუმი, შეიძლება გამოვლინდეს. მძიმე ფსიქიკური დაავადების შთაბეჭდილების მიუხედავად, არსებითად, ფიზიკური წონასწორობის დარღვევით ტვინის დაზიანების სიმპტომთა ერთობლიობაა.

დელირიუმის ნიშნები

ცნობიერების რყევა და დეზორიენტაცია: ცნობიერება შეიძლება განვმარტოთ როგორც სიფხიზლე და გარემოს სრულად გაცნობიერება. დელირიუმისას სიფხიზლე და გარემოს აღქმა დღის განმავლობაში მერყეობს. ზოგ მომენტში გონება ნათელია და ყველაფერს აცნობიერებს, რამდენიმე საათში კი მკვეთრად იბნევა. განსაკუთრებით ღამით მძიმდება და ვერ იცის დღის საათი, დღე, თვე ან წელი. ვერ იხსენებს, სად და რატომ იმყოფება, შესაძლოა სხვა ადგილას ეგონოს თავი და ზოგჯერ გარშემო მყოფებს ვერ ცნობდეს ან ერთმანეთში ურევდეს.

ძილ-ღვიძილის ციკლის დარღვევა: დღე-ღამე შეიძლება შეტრიალდეს: ღამით ვერ იძინებს, დღისით თვლემს. რეგულარული ღამის ძილის არქონა მდგომარეობას ამძიმებს.

ყურადღებისა და მეხსიერების სირთულე: სხვადასხვა სიმძიმით კონცენტრაციის შენარჩუნება უჭირს. ზოგჯერ იმდენად, რომ სხვის ნათქვამს ვერ იგებს ან სწორ სიტყვებსა და წინადადებებს ვერ აწყობს. დროის, ადგილისა და პიროვნების არევასთან ერთად საუბარი მსმენელს არეული და უაზრო ეჩვენება.

აღქმა და აზრები: დელირიუმისას ტვინის მუშაობის დარღვევით პაციენტი სინამდვილეში არარსებულ გამღიზიანებლებს აღწერს, რომელთა 5 გრძნობით აღქმასაც ამტკიცებს. ჰალუცინაციად წოდებულ ამ მდგომარეობაში ამბობს, რომ ხედავს იმას, რასაც სხვები ვერ ხედავენ, ან ხმები ესმის, რომლებიც სხვებს არ ესმით. მაგალითად, ოთახში ვიღაც დადის, კედელზე ობობა და მწერი მოძრაობს ან ვიღაც ეძახის. ზოგჯერ აქვს უცნაური, შეუძლებელი აზრები, რომელთა მტკიცედ სჯერა. ბოდვისას შეიძლება ფიქრობდეს, რომ ვინმე დააზიანებს. ამიტომ ექთნის მკურნალობის ან ოჯახის მიერ კვებისას მოწამვლის აზრსა და შიშს განიცდის.

ემოციები და ქცევა: დაწყებამდე მსუბუქი ცვლილებაა: დისკომფორტი, გაღიზიანება, ჭარბი შფოთვა, მოუსვენრობა, ადვილად ტირილი; ან პირიქით, ძლიერი უმოძრაობა და გულგრილობა. ჰიპერაქტიური დელირიუმის მოუსვენრობისა და ერთ ადგილზე ვერგაჩერების გამოხატულ მდგომარეობაში ხშირად მუდმივად საწოლიდან წამოდგომა სურს. განსჯისა და სწორი გადაწყვეტილების პროცესის დარღვევის გამო ვენური ხაზის ან ინფუზიის ამოძრობასა და საავადმყოფოდან წასვლას ცდილობს. ჰიპოაქტიური დელირიუმისას ნაკლებად ურთიერთობს, მოძრაობს და დღის დიდ ნაწილს ძილში ატარებს.

მხოლოდ ნახევარს ახსოვს გამოცდილება. ახლობლისთვის შემაშინებელიცაა და ნიშნების რთული მართვის გამო დამღლელიც.

რა იწვევს დელირიუმს კიბოს პაციენტებში?

ტვინზე მოქმედი გამომწვევებია:

1. ინფექციები
2. სხვადასხვა მიზეზით (მაგალითად, დიარეით , ღებინებით) გაუწყლოება
3. მარილის, კალიუმის, კალციუმის, მაგნიუმის და სხვა მინერალთა დისბალანსი
4. ჟანგბადის მიწოდების დარღვევა (ფილტვის სუნთქვის უკმარისობისას)
5. ძლიერი უკონტროლო, ტკივილი
6. შეკრულობა (განსაკუთრებით ხანდაზმულებში)
7. პირდაპირ ტვინის მიზეზები (სიმსივნე, ტვინის, მეტასტაზები, სისხლძარღვის დახშობა ან სისხლდენა)
8. კიბოს მიერ ან მის წინააღმდეგ ორგანიზმის გამოყოფილი ქიმიური ნივთიერებები
9. თირკმლის, ღვიძლისა და სხვა ორგანოს უკმარისობა
10. ჰორმონული დისბალანსი (ფარისებრის დაბალი/მაღალი ფუნქცია, დაბალი შაქარი)
11. ქიმიო- ან რადიოთერაპიის მეორეული გვერდითი მოქმედება
12. სხვა წამლის მოქმედება (მორფინის ძლიერი ტკივილგამაყუჩებელი, დამამშვიდებელი, კორტიზონი, არითმიის წამალი და სხვ.)
13. ხანგრძლივი არასაკმარისი კვება — კახექსია

დელირიუმი მხოლოდ კიბოს არ ახასიათებს. დიდი ოპერაციის, მძიმე ტრავმისა და სისტემური ინფექციის შემდეგაც ხდება. ნებისმიერი დამრღვევი მიზეზი შეიძლება იყოს. წონასწორობის აღდგენისას უმეტესად დელირიუმიც ქრება.

როგორ ისმება დიაგნოზი?

პაციენტისა და ახლობლის ისტორია და ფსიქიატრიული გასინჯვა გამოიყენება. მძიმე ან ქრონიკული დაავადებისას უეცარი ცნობიერების რყევა, ურთიერთობის დარღვევა და დროის, ადგილისა თუ გარემოს აღქმის შემცირება ექიმს დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს.

სხვა დაავადებისგან გასარჩევად ექიმი და ფსიქიატრი ძველ ფსიქიკურ ისტორიასაც იკითხავს. დემენცია, თავის ტრავმა და ალკოჰოლური დამოკიდებულება მიდრეკილებას ზრდის და მკურნალობა განსხვავდება. შეიძლება მოკლე შემეცნებითი ტესტებიც ჩატარდეს.

როგორ მკურნალობენ დელირიუმს?

ფიზიკური პრობლემის ფსიქიკურ გამოვლინებას ძირითადი ფიზიკური მიზეზის პოვნა და მკურნალობა სჭირდება. გასინჯვასთან სისხლის ტესტი, საჭიროებისას გულმკერდის რენტგენი, ტომოგრაფია ან MR გამოიყენება.

მკურნალობა პრობლემას ერგება: წყლისა და მინერალთა დისბალანსისას სითხე და დეფიციტის შევსება; ინფექციისას ანტიმიკრობული; ტკივილისას მისი მოხსნა; ტკივილგამაყუჩებლების მიზეზობისას სიის გამარტივება ან დოზის შემცირება. მიზეზის გამოვლენა-მკურნალობა ძირითადი გზაა. რამდენ ხანში გაივლის დელირიუმი მიზეზის მკურნალობაზეა დამოკიდებული. სამწუხაროდ, მცდელობის მიუხედავად ბევრში მიზეზი ზუსტად ვერ დგინდება.

ძირითადი დაავადების მკურნალობისას ხარისხის გაუმჯობესება, ძილის რეჟიმი და თავისა თუ სხვების უნებლიე დაზიანების შემცირება უმთავრესი მიზანიცაა.

ამიტომ პაციენტი,

1. უმჯობესია ხმაურისა და ხალხმრავლობისგან შორს ცალკე ოთახში იყოს, ახლობლებისა და გუნდის ახლო დაკვირვების შესაძლებლობით.
2. ღამით სინათლის შემცირება ან გამორთვა, დღისით მზის შემოშვება ციკლის აღდგენას უწყობს ხელს.
3. მომვლელმა საუბრამდე თავი წარადგინოს; შეძლებისდაგვარად იგივე ექთანმა და მომვლელმა მოუაროს. ხშირად უთხრან სად და რატომაა, კვირის რომელი დღეა, რამდენი ხანია საავადმყოფოშია; ეს ხელახალ ორიენტაციას ეხმარება.
4. ოთახში კალენდარი, საათი და ნაცნობი ნივთებიც გარემოს გაცნობიერებას ეხმარება.
5. მოუსვენრობისას დაამშვიდეთ. ხილვითა და ხმებით შეიძლება შეშინდეს. ახლობელმა არც უნდა დაუდასტუროს („დიახ, მეც ვხედავ ობობებს, გავაწმენდინებ, ნუ დარდობ“), არც არარსებობა უმტკიცოს („არაფერია, მოდი შეეხე“). უნდა აჩვენოს, რომ წუხილს ამჩნევს და ყურადღება გადაატანინოს: „ობობებს ვერ ვხედავ, მაგრამ ვხედავ, რომ გაწუხებს. ავადმყოფობისას ზოგჯერ ხდება. ტელევიზორს უყურე ან თვალები დახუჭე და დაიძინე; მე აქ ვიქნები…“
6. ზოგჯერ ქცევითი მეთოდი არ ჰყოფნის. მაშინ მოუსვენრობის, ძილისა და ჰალუცინაციისთვის წამლები ინიშნება. ხშირად პირველია ანტიფსიქოზური; მძიმე შემთხვევაში დამამშვიდებელი ბენზოდიაზეპინი შეიძლება დაემატოს.

დასკვნა

დელირიუმი ჯერ არასაკმარისად ამოიცნობა. ეს პაციენტსა და ოჯახს უჭირს, დაცემითა და სხვა შემთხვევით დაზიანებას იწვევს და ხარისხს ამცირებს. უმთავრესად ფიზიკური პრობლემის განგაშია: გამოუვლენლობა და უმკურნალობა მიზეზის უმკურნალობასა და სიკვდილის რისკს ნიშნავს. უეცარი დაბნეულობა ექიმს დაუყოვნებლივ აცნობეთ.

შეიძლება დაგაინტერესოთ: ფსიქოონკოლოგია — კიბოს ფსიქოლოგიის სიახლეები