فوتوایمونوتراپی: روشی برای ایمنی‌درمانی هدفمند سرطان

درمان‌های استاندارد سرطان شامل جراحی، پرتودرمانی و شیمی‌درمانی هستند. اما هر روز رویکردهای درمانی بیشتری با تنوع بالاتر برای درمان سرطان یا پیشگیری از آن توسعه می‌یابند. کشف ویژگی‌های زیستی موجود در سلول‌های سرطانی که در سلول‌های طبیعی ما وجود ندارند، راه را برای درمان‌های هدفمند باز کرده است؛ شناخت بهتر دستگاه ایمنی نیز درِ ایمنی‌درمانی را گشوده است. رویکرد تازه‌تر، ترکیب درمان‌های هدفمند با ایمنی‌درمانی‌هاست. یکی از بهترین نمونه‌های آن، فوتوایمونوتراپی است.

فوتوایمونوتراپی، با استفاده از نور فروسرخ (infrared)، نوعی درمان است که هدفش نابودی سریع و صرفاً سلول‌های سرطانی، بدون آسیب رساندن به سلول‌های سالم است.

سلول‌های سرطانی در سطح خود برخی گیرنده‌های اختصاصی دارند یا برخی گیرنده‌ها در سلول‌های سرطانی بسیار متراکم‌تر از سلول‌های طبیعی هستند. کشف گیرنده‌های اختصاصی سلول‌های سرطانی در توسعه درمان‌های هدفمند سرطان اهمیت زیادی دارد.

در فوتوایمونوتراپی، پژوهشگران مولکول‌هایی ساخته‌اند که به آنتی‌بادی‌های مونوکلونال شناسایی‌کننده گیرنده‌های اختصاصی سرطان متصل می‌شوند و نور را در طول موج معینی جذب می‌کنند. ویژگی این مولکول‌ها این است که هنگام اتصال به گیرنده هدف روی سطح سلول سرطانی، مولکول جاذب نور در انتهای آن‌ها فعال می‌شود. جزئیات درمان فوتوایمونوتراپی به این صورت است؛

• آنتی‌بادی‌های مونوکلونالی به بیمار تزریق می‌شوند که گیرنده‌های سطح سلول‌های سرطانی را می‌شناسند و حاوی مولکولی حساس به نور هستند.
• آنتی‌بادی‌های مونوکلونال تزریق‌شده به بدن، گیرنده‌های سطح سلول‌های سرطانی را شناسایی و به آن‌ها متصل می‌شوند. در نتیجه این اتصال، مولکول حساس به نور فعال می‌شود.
• هنگامی که نور لیزر به بیمار تابانده می‌شود، مولکول حساس به نورِ فعال‌شده باعث تخریب ساختار غشای سلول سرطانی و نوعی مرگ سلولی موسوم به نکروز می‌شود. مواد سلولی مانند پروتئین‌هایی که از سلول سرطانی در حال مرگ آزاد می‌شوند، در ریزمحیط تومور پخش می‌شوند. سلول‌های دستگاه ایمنی این مولکول‌ها را «بیگانه» تشخیص می‌دهند و حمله را آغاز می‌کنند. به این ترتیب، ایمنی سیستمیک علیه سرطان نیز ایجاد می‌شود.

تازه‌ترین پیشرفت‌ها در فوتوایمونوتراپی

• در پژوهشی که در آوریل 2016 در نشست سالانه انجمن آمریکایی پژوهش سرطان منتشر شد، پژوهشگران با فوتوایمونوتراپی مبتنی بر تابش فروسرخ که توسعه داده بودند، موفق شدند پاسخ ایمنی علیه تومور را در مدل‌های موشی افزایش دهند. در این پژوهش، سلول‌های دستگاه ایمنی موجود در ریزمحیط تومور که مانع شکل‌گیری پاسخ ایمنی علیه تومور می‌شوند، با فوتوایمونوتراپی هدف قرار گرفتند.
• بر اساس پژوهشی که در مارس 2016 در مجله Oncotarget منتشر شد، سلول‌های سرطانی در کشت سلولی و مدل‌های موشی با دقت بالا به کمک فوتوایمونوتراپی هدف گرفته شدند. در این مطالعه، علیه پروتئین سطح سلولی موسوم به mesothelin که فعالیت آن در سلول‌های سرطان مزوتلیوما، پانکراس و تخمدان بالاست، آنتی‌بادی مونوکلونال دارای قابلیت جذب نور ساخته و فوتوایمونوتراپی اجرا شد. بر اساس نتایج، سلول‌های سرطانی به‌سرعت و به‌صورت انتخابی، بدون آسیب به بافت‌های طبیعی نابود شدند.
• در نوامبر 2016، کارآزمایی‌های بالینی فاز 1 آغاز شد. این کارآزمایی‌ها شامل بیماران مبتلا به سرطان عودکرده سر و گردن با گیرنده EGFR1 مثبت هستند.

فوتوایمونوتراپی چه تفاوتی با دیگر درمان‌های فوتودینامیک دارد؟

• درمان‌های فوتودینامیک دو مرحله دارند. ابتدا مولکول‌هایی موسوم به فوتوسنسیتایزر یا حساس‌کننده نوری که برای تجمع در نواحی نزدیک بافت‌های سرطانی طراحی شده‌اند، به بیمار تزریق می‌شوند. سپس نوری با طول موج مشخص تابانده می‌شود. مولکول جذب‌کننده نور با تولید رادیکال‌های اکسیژن، باعث مرگ سلول‌های اطراف می‌شود. اگرچه این روشی مؤثر است، انتخاب‌پذیری بسیار کمی دارد. سلول‌های طبیعی نیز آسیب می‌بینند و عوارض جانبی جدی ایجاد می‌شود.
• در فوتوایمونوتراپی، با استفاده از آنتی‌بادی‌های مونوکلونال، سلول سرطانی به‌طور اختصاصی و با دقت بالاتر انتخاب می‌شود. در نتیجه، آسیب سلول‌های طبیعی پس از درمان به حداقل می‌رسد.

فوتوایمونوتراپی نوعی درمان است که همچنان در مرحله آزمایشی قرار دارد. استفاده از نور فروسرخ در همه بخش‌های بدن ممکن نیست. همچنین لیزر نمی‌تواند به عمق بافت‌ها نفوذ کند. از سوی دیگر، در موش‌هایی که فوتوایمونوتراپی روی آن‌ها آزمایش شده، تومورها بعداً زیر پوست کاشته شده‌اند و دستگاه ایمنی این نوع موش‌ها سرکوب شده است. بنابراین، این مدل ریزمحیط واقعی تومور در انسان را بازتاب نمی‌دهد. برای تعیین اثربخشی فوتوایمونوتراپی باید منتظر نتایج کارآزمایی‌های بالینی انسانی ماند.

اگرچه درمان کامل بیشتر انواع سرطان در حال حاضر ممکن به نظر نمی‌رسد، امیدواریم طی چند دهه بتوانیم سرطان را به یک بیماری مزمن قابل مدیریت تبدیل کنیم.

منابع:

1. Sato K. et al., Cancer Treatment by near infrared photoimmunotherapy targeting intratumoral regulatory T cells, Proceedings of the 107th Annual Meeting of American Association for Cancer Research, 2016 April 16-20.
2. Nagaya, T., Nakamura, Y., Sato, K., Zhang, Y., Ni, M., Choyke, P., Ho, M., & Kobayashi, H. (2016). Near infrared photoimmunotherapy with an anti-mesothelin antibody. Oncotarget., 7(17), 23361-23369.
3. شناسه کارآزمایی بالینی: NCT02422979؛ مطالعه چندمرکزی فاز I، برچسب‌باز، با افزایش دوز درباره ترکیب RM-1929 و فوتوایمونوتراپی در بیماران مبتلا به سرطان عودکرده سر و گردن که به تشخیص پزشکشان نمی‌توان آن‌ها را با جراحی، پرتودرمانی یا شیمی‌درمانی پلاتینی به‌طور رضایت‌بخش درمان کرد